Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny i św. Szczepana w Potoku Złotym

Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny i św. Szczepana w Potoku Złotym – zabytkowy rzymskokatolicki kościół filialny w Potoku Złotym – osiedlu typu miejskiego na Ukrainie, w rejonie buczackim na południu obwodu tarnopolskiegoParafia w Buczaczu.

Świątynia wybudowana na rzucie krzyża jest przykładem obiektu powstałego wprawdzie w pierwszej połowie XVII w., ale posiadającego cechy gotykuAleksander Czołowski: Przeszłość i zabytki województwa tarnopolskiego. Tarnopol, 1926, s. 142: „Jeszcze w pocz. XVIII w. wznoszono na Podolu kościoły o wybitnych reminiscencjach gotyku, który na Zachodzie od trzech niemal wieków należał do przeszłości”..

Historia mały|Fotografia kościoła przed dewastacją mały|Fasada kościoła, 2016

Kościół został ufundowany przez właściciela Potoku Złotego Stefana Potockiego (1568–1631) i jego żonę Marię Mohylankę.

Zdaniem Bohdana Janusza, świątynia została wzniesiona w roku 1634Bohdan Janusz: Domy Boże, dwory, pomniki. Kościoły i klasztory. W: Aleksander Czołowski i Bohdan Janusz, Przeszłość i zabytki województwa tarnopolskiego, s. 142. [dostęp 2016-12-27], natomiast według ukraińskiego badacza Serhija Jurczenki powstała w latach 1611–1634Tomasz Zaucha, Kościół parafialny p.w. Narodzenia Najśw. Panny Marii i Św. Szczepana pierwszego męczennika w Potoku Złotym, s. 209.Tomasz Zaucha wskazuje na prace: Serhij Jurczenko, Krzyżowe kościoły Ukrainy w pierwszej połowie XVII w. „Biuletyn Historii Sztuki”. R. LVII, nr 3–4, ss. 289–290, 1995., zaś według innych danych wybudowano ją w latach 1634–1665.

Na sklepieniach krzyżowo–żebrowych oraz na ścianach zachowały się freski z XVIII w. z legendą o herbie Potockich. Autorstwo tych malowideł Jan Bołoz Antoniewicz przypisał Stanisławowi Stroińskiemu. Zbigniew Hornung uważał, iż był to malarz o znacznie mniejszej rozpiętości talentuTomasz Zaucha, Kościół parafialny p.w. Narodzenia Najśw. Panny Marii i Św. Szczepana pierwszego męczennika w Potoku Złotym, s. 212.

Właściciel Potoku Złotego Mikołaj Bazyli Potocki (1707–1782) ufundował ołtarz głównySadok Barącz, Pamiątki buczackie, Lwów: Drukarnia «Gazety Narodowej» 1882, s. 57. W kaplicach bocznych (transeptowych) znajdowały się ołtarze, które należały do kręgu lwowskiej rzeźby rokokowej. Zbigniew Hornung przypisał je warsztatowi Jana Jerzego Pinsla, datował na lata 60. XVIII w. oraz zwrócił uwagę, że pochodziły one z tego samego okresu co ambona i ołtarz św. Judy Tadeusza w kościele w Buczaczu, ufundowane przez Mikołaja Bazyliego Potockiego. Tomasz Zaucha uważa, że jest to hipoteza prawdopodobna, jednak należałoby rozważyć, czy nie były te zabytki dziełem Sebastiana Fesingera. Także ten badacz twierdzi, iż atrybucja rzeźb w kościele musi stać się przedmiotem ściślejszych badańTomasz Zaucha, Kościół parafialny p.w. Narodzenia Najśw. Panny Marii i Św. Szczepana pierwszego męczennika w Potoku Złotym, s. 213.

Latarnia, w której umieszczono herby fundatorów, wieńcząca kaplicę w tym kościele, ma odpowiedniki w kaplicy zamkowej w Brzeżanach wraz z jej dekoracją architektoniczną; w mauzoleach Wojciecha Humieckiego przy kościele dominikanów w Kamieńcu Podolskim oraz Zofii Zamiechowskiej, w kościele Trójcy Świętej w PodhajcachMichał Kurzej, Uwagi o badaniach nad twórczością Jana Pfistera [w] Betlej A., Brzezina-Scheuerer K., Oszczanowski P., Między Wrocławiem a Lwowem. Sztuka na Śląsku, w Małopolsce i na Rusi Koronnej w czasach nowożytnych, Wrocław, 2011, s. 77-78 (Acta Universitatis Wratislaviensis; 3291).

W 1886 roku architekt Giovanni Battista Ferrari z Monasterzysk wykonał projekt nadbudowy wieży nad wejściem do kościoła. W 1889 mistrz Wolf Hayber ze Lwowa zakończył nakrycie wieży oraz kościoła blachą.

Częściowo zrujnowany w okresie Ukraińskiej SRR po wysiedleniu z tych ziem Polaków, m.in. w 1954 roku kościół przebudowano na kino, burząc wieżę. Do 1945 kapłanem w Złotym Potoku był ks. Roman Pietruski.

Został zwrócony katolikom obrządku rzymskiego. Wyremontowany po upadku ZSRR z inicjatywy polskiego duchownego i działacza kresowego ks. Ludwika Rutyny i ks. Marcina Strachanowskiego; obecnie kościół filialny, proboszczem parafii jest ks. Dariusz Piechnikks. Dariusz Piechnik.

Najbliższe analogie kościoła Trójcy Świętej w Podhajcach to świątynie w Janowie Trembowelskim oraz w Potoku Złotym (1631)Jan K. Ostrowski, Kościół parafialny p.w. Św. Trójcy w Podhajcach [w:] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego, Praca zbiorowa, Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury, Drukarnia narodowa 1996, t. 4, 402 il., s. 157. seria: Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. .

Fundator Stefan Potocki został pochowany w krypcie w kościele. Można wnosić, że świątynia była mauzoleum krewnych fundatoraTomasz Zaucha, Kościół parafialny p.w. Narodzenia Najśw. Panny Marii i Św. Szczepana pierwszego męczennika w Potoku Złotym, s. 210.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Sadok Barącz: Rys dziejów zakonu kaznodziejskiego w Polsce. T. I. Lwów, 1861, s. 493–497. Aleksander Czołowski i Bohdan Janusz: Przeszłość i zabytki województwa tarnopolskiego. Tarnopol : Powiatowa Organizacja Narodowa, 1926, 199 s., 160 il. na 78 tabl., s. 142–143. [dostęp 2017-06-29] Lu. Dz.–B. R. Potok 16.) P.-Złoty, mko, pow. buczacki [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII (Perepiatycha – Pożajście), 1887, s. 871. [dostęp 2017-06-29] Tomasz Zaucha: Kościół parafialny p.w. Narodzenia Najśw. Panny Marii i Św. Szczepana pierwszego męczennika w Potoku Złotym. W: Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Cz. I: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego. T. 18. Kraków: Wydawnictwo Antykwa 2010, 386 s., 509 il., s. 185–224. .

Linki zewnętrzne Powiat: Buczacz [w:] Opis ogólny województwa tarnopolskiego. [dostęp 2017-06-29]

Kategoria:Potok Złoty Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny Potok Złoty