thumb|Głaz Pamięci. Wśród bohaterek Powstania Listopadowego w tym miejscu uhonorowanych jest Józefina Rostkowska. Fot. Alina Zienowicz Józefa Rostkowska, urodzona jako Józefa Mazurkiewicz w Warszawie 19 marca 1784, zmarła w Aniche (Nord, Francja) 18 lipca 1896 w wieku 112 latAkt zgonu nr 71, rejestr zgonów gminy Aniche 1887–1903, Archiwa Departamentalne Północy, sygnatura 1 Mi EC 008 R 007. — polska wojskowa i lekarka. Wcielona do armii polskiej pod męską tożsamością podczas powstania listopadowego, odznaczona Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari 11 września 1831, jako jedna z dwóch jedynych kobiet spośród 1 963 odznaczonychLudwik Zembrzuski, Złota księga Korpusu Sanitarnego Polskiego 1797–1918, Warszawa, 1927, s. 40.. Po klęsce powstania wyemigrowała do Francji, w 1855 roku wzięła udział w wojnie krymskiej jako chirurg, w wieku 71 lat. Od 1860 roku mieszkała w Aniche, gdzie praktykowała medycynę aż do końca życia.
Pochodzenie i wykształcenie Józefa Mazurkiewicz urodziła się 19 marca 1784 w Warszawie. Akt zgonu przechowywany w archiwach miejskich Aniche — jedyny znany dokument stanu cywilnego — wymienia rodziców jako „nieznanych"Akt zgonu nr 71, rejestr zgonów gminy Aniche 1887–1903, Archiwa Departamentalne Północy, sygnatura 1 Mi EC 008 R 007.. Prasa francuska z lat 1883–1896 oraz źródła polskie podają następujące pochodzenie: ojciec Stanisław Mazurkiewicz, szambelan królewski, matka Agnieszka z KomorowskichOtwarta Warszawa, « Józefa Rostkowska », 2024 https://otwartawarszawa.pl/ludzie/jozefa-rostkowska. Odrębna hipoteza, oparta na dokumentacji z 1855 roku, wskazuje Stanisława Sołtyka jako jej naturalnego ojca, co czyniłoby ją przyrodnią siostrą generała Romana Sołtyka, adiutanta Napoleona; hipoteza ta pozostaje do dziś nieudowodnionaMichael Grabarczyk, « Joséphine, comtesse polonaise centenaire réfugiée à Aniche », L'expression culturelle, 2016 https://m-grabarczyk.over-blog.fr/2016/01/josephine-comtesse-polonaise-de-112-ans-refugiee-a-aniche.html.
Otrzymała wykształcenie medyczne, prawdopodobnie w Szwajcarii, i przed 1831 rokiem cieszyła się opinią dobrego lekarza w Warszawie. Wyszła za mąż za podoficera ułanów nazwiskiem Kluczycki, uczestnika wojen napoleońskich, przyjmując jego nazwisko.
Służba wojskowa (1831) W styczniu 1831 roku, podczas powstania polsko-rosyjskiego, Józefa Kluczycka wstąpiła do armii polskiej pod męską tożsamością Józef Kluczycki, za zgodą naczelnego lekarza Jana StrummeraOtwarta Warszawa, « Józefa Rostkowska », 2024.. Przydzielona do 10. Pułku Piechoty Liniowej jako felczer młodszy (chirurg 2. klasy), a od sierpnia 1831 jako chirurg major 1. klasy, pod dowództwem majora Piotra WysockiegoZembrzuski, 1927, s. 40 ; 10 Pułk Piechoty Liniowej, Wikipedia..
Uczestniczyła w bitwach pod Białołęką, Grochowem — gdzie dwukrotnie została ranna w prawą nogę —, Dębem Wielkim, Ostrołęką, Wolą oraz w obronie WarszawyOtwarta Warszawa, « Józefa Rostkowska », 2024 ; Zembrzuski, 1927, s. 40..
11 września 1831 roku odznaczona Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari, jako druga kobieta w historii Polski, która otrzymała to odznaczenie, po Barbarze Bronisławie CzarnowskiejZembrzuski, 1927, s. 40: „KLUCZYCKA (vel Rostkowska) JÓZEFINA (kobieta) — chirurg major 1. kl. w 10. pułku piechoty. Ranna w prawą nogę. Odznaczona Srebrnym Krzyżem Virtuti Militari." Zob. też tablica Głaz Pamięci, Aleja Chwały, Olszynka Grochowska, Warszawa, odsłonięta 27 listopada 2005..
Po klęsce powstania opuściła Polskę w październiku 1831 przez Niemcy, pod męską tożsamością „Joseph Mazurkiewicz", w imieniu której 7 grudnia 1831 złożyła wniosek o paszport w ambasadzie francuskiej w WiedniuPismo Ministerstwa Spraw Zagranicznych (Dyrekcja Archiwów i Dokumentacji) do Henriego Musielaka, 13 września 1996: lista paszportów wydanych przez ambasadę Francji w Wiedniu polskim oficerom udającym się do Francji..
Emigracja we Francji (1831–1860) Po przybyciu do Francji Józefa Kluczycka poślubiła po raz drugi kapitana Daniela Rostkowskiego, byłego adiutanta majora 10. Pułku Piechoty Liniowej, który przez pewien czas był sekretarzem i bibliotekarzem księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w Hôtel Lambert w ParyżuOtwarta Warszawa, « Józefa Rostkowska », 2024.. Od tej pory przyjęła nazwisko Józefa Rostkowska.
Małżonkowie przebywali kolejno w Awinionie, następnie w Montpellier — gdzie w 1833 roku została zarejestrowana jako polska uchodźczyni pod nazwiskiem „Kluczycki Joséphine (kobieta)"Henri Musielak, « Polonica w Archiwum Północnej Francji w Lille », Archeion, t. LXII, Warszawa, 1975. —, w Guéret, w Tulle i wreszcie w Paryżu od 1848 roku.
Pobierana przez nią renta oficerska ze strony państwa francuskiego została zawieszona pod pretekstem, że jest żoną emigranta. Została przywrócona dzięki interwencji księcia Adama Jerzego Czartoryskiego u ministra spraw wewnętrznychOtwarta Warszawa, « Józefa Rostkowska », 2024.. W czasie pobytu w Paryżu zarządzała również majątkiem Chaugy w Bessay-sur-Allier w departamencie Allier, własnością księcia Władysława Czartoryskiego (1828–1894)Notice Mérimée PA00092994, Ministère de la Culture, Plateforme ouverte du patrimoine (POP) ..
Kampania krymska (1855–1857) W 1855 roku, w wieku 71 lat, Józefa Rostkowska zaciągnęła się jako chirurg pomocniczy do armii na wojnę krymską. Służyła przy sztabie dywizji Kozaków Sułtana, jednostki założonej i dowodzonej przez Michała Czajkowskiego (zwanego Sadyk Paszą), polskiego pisarza i emigranta politycznego, który nawrócił się na islam, aby uniknąć rosyjskich żądań ekstradycji, i dołączył do Imperium Osmańskiego na prośbę księcia CzartoryskiegoMichał Czajkowski, artykuł w anglojęzycznej Wikipedii; zob. też Academia.edu, Czajkowski's Christian Army of the Sultan, 1853–1870.. Pułk ten stanowił pierwszą regularną chrześcijańską jednostkę wojskową w armii osmańskiej.
Jej obecność jest niezależnie poświadczona już w 1858 roku przez Władysława Mickiewicza w biografii jego ojca Adama Mickiewicza: wymienia wśród pasażerów statku płynącego do Burgasu „starą Polkę, która przybyła z nami z Francji jako chirurg pomocniczy, odznaczoną narodowym Orderem Virtuti Militari; nazywa się Rostowska, a wszyscy mówią na nią Baba"Ladislas Mickiewicz, Adam Mickiewicz : sa vie et son œuvre, wyd. 2, Paryż, 1858, s. 306. Tekst zdigitalizowany w Gallica (BnF) ..
Po zakończeniu kampanii została odznaczona Orderem Medżydyjskim 5. klasy.
Osiedlenie w Aniche i ostatnie lata (1860–1896) Po powrocie do Francji Józefa i Daniel Rostkowscy przyjęli zaproszenie Rocha Rysińskiego, polskiego rodaka i dyrektora cukrowni w Aniche, i osiedlili się tam w 1860 roku. Józefa praktykowała medycynę bezpłatnie aż do 1895 roku, w wieku 111 lat.
Jej mąż Daniel Rostkowski zmarł 3 czerwca 1881 roku w wieku 85 lat. Józefa Rostkowska przeżyła go o piętnaście lat.
W 1883 roku dziennikarz Léon Barat poświęcił jej pierwszy znany artykuł prasowy, opublikowany w L'Avenir de Seine-et-Marne 13 kwietniaLéon Barat, « Joséphine Mazurkiewicz », L'Avenir de Seine-et-Marne, 13 kwietnia 1883. Tekst zdigitalizowany w Gallica (BnF) .. Jej portret grawerowany ukazał się na pierwszej stronie Grand Écho du Nord 2 grudnia 1895. Po jej śmierci 18 lipca 1896 co najmniej dwanaście gazet od Paryża po Algier zamieściło nekrologi, m.in. Le Journal z 20 lipcaLe Journal (Paryż), 20 lipca 1896. Tekst zdigitalizowany w Gallica (BnF) ., Le Guetteur de Saint-Quentin z 23 lipcaLe Guetteur de Saint-Quentin, 23 lipca 1896 (artykuł przejęty z L'Écho du Nord). Tekst zdigitalizowany w Gallica (BnF) . oraz Moniteur de l'Algérie z 3 sierpnia, który opublikował jej portret na pierwszej stronieMoniteur de l'Algérie, 3 sierpnia 1896. Tekst zdigitalizowany w Gallica (BnF) ..
Miejsce spoczynku thumb|Akt zgonu nr 71 Józefy Mazurkiewicz, zwanej Józefą Rostkowską (ur. 19 marca 1784 w Warszawie — zm. 18 lipca 1896 w Aniche, Nord, Francja, w wieku 112 lat). Rejestr zgonów gminy Aniche, 1887–1903. Archiwa Departamentalne Północy, sygnatura 1 Mi EC 008 R 007.
Po śmierci Daniela Rostkowskiego Józefa Rostkowska nabyła miejsce na Cmentarzu Centralnym w Aniche, gdzie kazała wznieść stelę z kamienia z Soignies. W 1996 roku, w setną rocznicę jej śmierci, szczątki obojga małżonków przeniesiono na Cmentarz Południowy, a stelę ustawiono u podstawy obelisku z 1870 roku. Uroczystość odbyła się w obecności attaché wojskowego ambasady Polskiej we Francji oraz konsula generalnego Polski w LilleArchiwa gminy Aniche; akt zgonu nr 71, archiwum miejskie Aniche, 18 lipca 1896.. Sarkofag znajduje się po przeciwnej stronie niż grób Alexandre'a Consila.
Upamiętnienie w Polsce 27 listopada 2005 roku odsłonięto tablicę pamiątkową na Głazie Pamięci w Alei Chwały na Olszynce Grochowskiej (dzielnica Praga-Południe, Warszawa), poświęconą bohaterkach powstania listopadowego. Józefa Rostkowska figuruje na niej obok Emilii Plater, Barbary Bronisławy Czarnowskiej, Klaudyny Potockiej i Emilii Sczanieckiej.
Przypisy
Bibliografia Archiwa i opracowania Akt zgonu nr 71, rejestr zgonów gminy Aniche 1887–1903, Archiwa Departamentalne Północy, sygnatura 1 Mi EC 008 R 007. Pismo Ministerstwa Spraw Zagranicznych (Dyrekcja Archiwów i Dokumentacji) do Henriego Musielaka, 13 września 1996. Ludwik Zembrzuski, Złota księga Korpusu Sanitarnego Polskiego 1797–1918, Warszawa, 1927, s. 40. Henri Musielak, « Polonica w Archiwum Północnej Francji w Lille », Archeion, t. LXII, Warszawa, 1975. Robert Bielecki, Zarys rozproszenia Wielkiej Emigracji we Francji 1831–1837, Warszawa–Łódź, 1986, s. 64, 73. Jean-Pierre Bois, Le Mythe de Mathusalem, Fayard, 2001.
Prasa współczesna « La doyenne des centenaires à Aniche », Le Valenciennois, Valenciennes, 3 grudnia 1895. « Mort de la centenaire d'Aniche », L'Écho Douaisien, Douai, 22 lipca 1896. « Morte à 112 ans », La Croix, 22 lipca 1896. « L'Anichoise d'adoption était-elle fille d'un chambellan du Roi de Pologne ? », La Voix du Nord, Lille, 23 października 1987. « L'ensemble artistique de l'armée polonaise à Aniche », Nord-Éclair / Nord-Matin, Douai, 24–25 marca 1996.
Źródła internetowe Otwarta Warszawa, « Józefa Rostkowska », 2024 https://otwartawarszawa.pl/ludzie/jozefa-rostkowska. Michael Grabarczyk, « Joséphine, comtesse polonaise centenaire réfugiée à Aniche », L'expression culturelle, 2016 https://m-grabarczyk.over-blog.fr/2016/01/josephine-comtesse-polonaise-de-112-ans-refugiee-a-aniche.html. Adam Dobek, Une femme extraordinaire, film dokumentalny, Aniche, 1997.
Linki zewnętrzne Władysław Mickiewicz, Adam Mickiewicz : sa vie et son œuvre, 1858, s. 306 — pierwsze niezależne poświadczenie (Gallica / BnF) Léon Barat, « Joséphine Mazurkiewicz », L'Avenir de Seine-et-Marne, 13 kwietnia 1883 — pierwszy znany artykuł prasowy (Gallica / BnF) Le Guetteur de Saint-Quentin, 23 lipca 1896 — najbardziej szczegółowy artykuł o jej śmierci (Gallica / BnF) Moniteur de l'Algérie, 3 sierpnia 1896 — portret grawerowany na pierwszej stronie (Gallica / BnF)
Kategoria:Urodzeni w 1784 Kategoria:Zmarli w 1896 Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Polscy lekarze wojskowi Kategoria:Wielka Emigracja