Litewska okupacja Wileńszczyzny – okres rządów administracji litewskiej na części Wileńszczyzny, trwający od przejęcia miasta od okupacyjnej administracji sowieckiej 27 października 1939 do okupacji całej Litwy wraz z Wileńszczyzną 15 czerwca 1940 roku.
Z określeniem tego okresu jako okupacji nie zgadza się Litwa.
Zajęcie Wileńszczyzny przez wojska litewskie thumb|Wkroczenie Armii Litewskiej do Wilna w 1939 roku thumb|Memorandum Władimira Potiomkina do Wiaczesława Mołotowa w sprawie powołania komisji do wytyczenia granicy państwowej między Litwą a sowiecką zachodnią Białorusią (po przekazaniu Wileńszczyzny Litwie). 31 października 1939 r. thumb|Podział ziem Polski przez okupantów – stan na dzień 26.10.1939
Po inwazji niemieckiej na Polskę 1 września 1939 roku, Litwa znalazła się pod naciskiem dyplomacji niemieckiej, która zachęcała Litwinów do wkroczenia do Wilna. Mimo popularności tej idei wśród społeczeństwa litewskiego, rząd litewski odrzucał niemieckie propozycje. Presja niemiecka ustała 16 września. Dzień później ZSRR rozpoczął agresję na Polskę a granice przekroczyła Armia Czerwona, która w nocy z 18 na 19 września, po walkach z broniącymi miasta oddziałami Wojska Polskiego, okupowała Wilno. Wilno stało się nieoficjalną stolicą Zachodniej Białorusi, rozpoczął się krótki okres białorutenizacji regionu, który w mniemaniu komunistów białoruskich miał zostać wkrótce włączony do Białorusi sowieckiej.
19 września poseł litewski w Moskwie Ladas Natkevičius upomniał się o prawa Litwy do Wilna. Po ustaleniu nowej granicy niemiecko-sowieckiej 28 września, Sowieci zaprosili Litwinów do rozmów. Negocjacje trwały od 3 do 10 października. Rezultatem rozmów był „Traktat o pomocy wzajemnej i przekazaniu Wilna i Wileńszczyzny Litwie”, na mocy którego w zamian za Wileńszczyznę Litwa zgodziła się na powstanie sowieckich baz wojskowych na swoim terytorium. Traktat został ratyfikowany przez Sejm litewski 14 października. Litewscy dyplomaci nie mieli wątpliwości, że obecność wojsk sowieckich oznacza przygotowanie do aneksji. W czasie negocjacji Sowieci grozili możliwością przyłączenia Wilna do Białorusi Sowieckiej, a nawet możliwością odtworzenia Litewsko-Białoruskiej SRR. Ponadto Litwa otrzymała jedynie fragment terytorium, które w myśl litewsko-sowieckiego traktatu pokojowego z 12 lipca 1920 roku zostało przez Rosję sowiecką uznane za część Litwy. W skład Litwy weszła większość powiatu wileńsko-trockiego z Wilnem, połowa powiatu święciańskiego, oraz fragmenty powiatów grodzieńskiego, lidzkiego, oszmiańskiego i brasławskiego. Na terenie zajętej Wileńszczyzny pozostały wojska sowieckie, rozlokowane w Nowej Wilejce, Gajżunach, Prenach i Olicie.
Polski poseł w Kownie Franciszek Charwat złożył notę protestacyjną w imieniu rządu polskiego. Strona litewska odpowiedziała, że Wileńszczyzna była i jest nierozerwalną częścią Litwy, którą Polska okupowała od 1920 roku. W odpowiedzi Charwat opuścił Litwę, zrywając tym samym stosunki polsko-litewskie. Michał Römer (Mykolas Römeris), litewski specjalista od prawa międzynarodowego i rektor Uniwersytetu Kowieńskiego twierdził, że Litwa nie naruszyła suwerenności Polski, ponieważ przejęła swoją stolicę w sposób pokojowy, od państwa, pod którego zarządem ona się chwilowo znajdowała. Argumentował, że z litewskiego punktu widzenia Polska nigdy nie nabyła prawa do posiadania Wilna, wobec tego Litwa zachowała neutralność w stosunku do Polski.
Społeczeństwo Litwy z reguły przyjęło wieść o przyłączeniu Wilna z entuzjazmem, na ulicach Kowna doszło do masowych demonstracji. Lewicowo nastawiony dziennikarz Justas Paleckis wystąpił z dziękczynną przemową w stosunku do Związku Sowieckiego, w której domagał się wolności dla więźniów politycznych i ustąpienia prezydenta Smetony; został za to zesłany do obozu pracy przymusowej. Jednak większość lepiej zorientowanej politycznie inteligencji litewskiej zdawała sobie sprawę, że jest to jedynie wstęp do zajęcia Litwy przez wojska sowieckie.
Oficjalna propaganda na rzecz odzyskania Wilna przez cały okres międzywojenny budowała obraz Wileńszczyzny jako kraju cierpiącego biedę i zacofanie pod polskimi rządami; wrażenie to potęgowały trwające działania wojenne. W związku z tym na Litwie pojawiły się inicjatywy mające na celu przesłanie pomocy humanitarnej na Wileńszczyznę i wzywała do tego oficjalna odezwa wydana 13 października. Dyrektor Teatru Państwowego w Kownie Antanas Juška stanął na czele Komitetu Pomocy dla Kraju Wileńskiego.
19 października rozwiązana została sowiecka Gwardia Robotnicza. Już 22 października na budynkach w Wilnie pojawiały się litewskie flagi, do miasta przybyli również pierwsi litewscy urzędnicy, którzy rozpoczęli formowanie litewskiej milicji. Miasto opuszczały jednostki sowieckie, dokonując rabunku. Ponadto ok. 3 tys. żydowskich mieszkańców miasta uzyskało zgodę na wyjazd w głąb ZSRR – głównie były to osoby zaangażowane wcześniej w tworzenie zrębów władzy sowieckiej. thumb|Litewskie czołgi lekkie Vickers M1936 w drodze do Wilna Wojska litewskie przekroczyły granicę polsko-litewską w kilku miejscach. Główna trasa marszu prowadziła z Kowna przez przejście graniczne w Zawiasach, gdzie uroczyście przepiłowano szlaban i spalono wiechy graniczne. 28 października jednostki armii litewskiej, dowodzone przez Vincasa Vitkauskasa, wkroczyły do Wilna. Wkraczające wojska zostały powitane przez delegacje wileńskich Litwinów, Białorusinów, Tatarów, Żydów oraz polskich krajowców. Defilada w mieście została zarejestrowana na kolorowej taśmie filmowej. Z Litwy kowieńskiej sprowadzono ochotników, którzy tworzyli tłum wiwatujący na cześć armii litewskiej.
Polscy mieszkańcy miasta powitali litewskie wojsko z obojętnością, a czasem z zainteresowaniem. Ogólne poczucie było takie, że panowanie litewskie w Wilnie będzie krótkotrwałe. Dominowało również poczucie ulgi z zakończenia brutalnej okupacji sowieckiej, w czasie której aresztowano i wywieziono 348 osób, wśród nich przywódców politycznych i profesorów uniwersyteckich. Arcybiskup Romuald Jałbrzykowski odmówił powitania wojsk litewskich biciem w dzwony, a w czasie kazania nazwał Litwinów kolejnymi okupantami. Już nazajutrz zorganizowana została polska manifestacja patriotyczna, w której brało ok. 700-800 osób, została ona rozpędzona przez policję.
Demografia regionu Faktyczna demografia regionu, a przede wszystkim podział etniczny, jest trudna do określenia. Głównie dlatego, że obszar zajęty przez Litwę szedł w poprzek polskiego podziału administracyjnego, wobec tego polskie dane statystyczne pochodzące ze spisu ludności z 1931 roku nie mogą być bezpośrednią podstawą dokonania szacunków. Bez wątpienia ludność polska dominowała w Wilnie i jego okolicach, a ludność litewska znajdowała się w mniejszości, zgrupowana była w południowo-zachodnim skrawku powiatu wileńsko-trockiego oraz w na obrzeżach powiatu święciańskiego. Tereny przedwojennej Polski, gdzie koncentracja ludności litewskiej była największa, znalazły się poza administracją litewską.
W samym Wilnie liczba Litwinów wahała się między 1,4 a 7 tys. Liczba ta, na skutek imigracji z Kowieńszczyzny, wzrosła do 30–40 tys. Przeprowadzenie dokładnych szacunków uniemożliwiają również przesunięcia ludności związane z działaniami wojennymi; w samym Wilnie pod koniec października 1939 roku znajdowało się 18–20 tys. uchodźców, z czego połowę stanowili Żydzi.
Dwóch badaczy litewskich Leonas Sabaliunas i Regina Žepkaitė dokonało własnych, znacznie różniących się między sobą, szacunków demografii obszaru zajętego przez Litwę. + Leonas Sabaliunas Regina ŽepkaitėPolacy321,7 tys.59%180 tys.39,37%Żydzi107,6 tys.19,5%156 tys.34,16%Białorusini75,2 tys.13,7% – –Litwini31,3 tys.5,7%88 tys.19,23%Inni13,2 tys.2%33 tys.7,24%Łącznie549 tys.457 tys.
Gospodarka regionu Wileńszczyzna została dość mocno dotknięta działaniami wojennymi i miesięczną okupacją sowiecką. W mieście znajdowało się dużo uchodźców z innych regionów Polski, rosło bezrobocie, problemem były również rosnące ceny żywności. Rząd litewski podjął wysiłek uśmierzenia najważniejszych problemów trapiących region. Jesienią 1939 roku rozpisana została obowiązkowa pożyczka na rzecz Wileńszczyzny, wynosząca 50 milionów litów. Obciążono nią pensje urzędnicze, a także płatników podatku dochodowego. Do końca kwietnia do budżetu wpłynęło z tego tytułu 30,1 mln litów. Pozwoliło to ustalić budżet miasta Wilna na 28,5 mln litów, co przewyższało przedwojenny budżet polski; było to mocno podkreślane przez prasę litewską. Dodatkowe środki zostały wykorzystane na inwestycje w infrastrukturę miejską.
Mniej udana była walka z bezrobociem. Na początku grudnia 1939 roku w Wilnie było 8815 osób bezrobotnych, później liczba ta tylko rosła. Spowodowane było to paraliżem przemysłu związanym z utratą rynków zbytu, dotyczyło to w równej mierze całej Litwy, której handel z racji wybuchu wojny uległ zapaści. Przyczyną była również świadoma działalność władzy litewskiej na rzecz zamykania polskich przedsiębiorstw oraz spółdzielni i zastępowanie ich litewskimi.
W mieście zaczęła dominować bieda. Władze oceniały liczbę osób potrzebujących stałego wsparcia na 150 tys., same byłe jednak w stanie zapewnić pomoc dla 25 tys., Czerwony Krzyż zaś dalszym 27 tys. Przy rozdawaniu pomocy władze litewskie stosowały represje, preferując grupy uważane za lojalne. Bardzo niska była pomoc dla rezerwistów Wojska Polskiego. Generalnie pomoc była kierowana przede wszystkim do ludności litewskiej, a następnie do przedstawicieli mniejszości białoruskiej i żydowskiej.
Polityka litewska w stosunku do chłopów była znacznie bardziej przyjazna, starano się ich pozyskać, przede wszystkim poprzez reformę rolną. Miało to również na celu osłabienie polskiego ziemiaństwa. Znacznym ustępstwem było zwolnienie ich z podatku za drugie półrocze 1939 roku. Reforma rolna miała jednak bardzo ograniczony zakres, objętą nią jedynie majątki powyżej 150 ha, których na Wileńszczyźnie nie było wiele (ok. 114), przede wszystkim posiadłości Sołtanów i Tyszkiewiczów. Ogółem areał podlegający reformie wynosił poniżej 20 tys. ha. Wywłaszczenie przebiegało bardzo powoli, w zasadzie objęto nim jedynie obszary leśne. Przy otrzymywaniu ziemi pierwszeństwo mieli pochodzący z Wileńszczyzny ochotnicy armii litewskiej oraz osoby szykanowane za działalność litewską w okresie międzywojennym. Symbolem porażki reformy rolnej było wywłaszczenie 185 ha majątku Andrzejowo, należącego do gen. Lucjana Żeligowskiego. W prasie przedstawiano to jako akt sprawiedliwości dziejowej. W rzeczywistości zaraz po wywłaszczeniu majątek przekazano w dzierżawę szwagrowi Żeligowskiego, żonatemu z jego siostrą Marią Petrasowi Kaziunasowi.
Przebieg okupacji Plany litewskie wobec Wileńszczyzny Choć władze litewskie traktowały Wilno jako prawowitą stolicę państwa, z obawy przed niepokojami w mieście nie zdecydowały się na natychmiastowe przeniesienie wszystkich urzędów z Kowna. Wileńszczyzna została przekształcona w specjalną jednostkę administracyjną, na której czele stał komisarz rządu litewskiego. Pierwszym z nich został dobrze władający językiem polskim Antanas Merkys, który podejmował decyzje wskazujące na pojednawczy stosunek władz do Polaków (m.in. zgoda na wznowienie wydawania polskiej prasy i powstanie Komitetu Polskiego), jednak jego następca Kazys Bizauskas, był zwolennikiem zaostrzenia polityki wobec Polaków.