mały|Karta tytułowa kancjonału Teodory Taranowskiej (1586 rok, Kancjonał A) Kancjonały staniąteckie (, kantyczki) – kolekcja rękopisów zawierających opracowania pieśni religijnych, przechowywana w Opactwie Mniszek Benedyktynek w Staniątkach. Zbiór kancjonałów staniąteckich obejmuje piętnaście rękopisów, tradycyjnie oznaczanych literami w przedziale A-P.
Historia Kontekst Bogata kultura muzyczna konwentu w Staniątkach przybierała na przestrzeni wieków najróżniejsze formy. Podstawą życia muzycznego było śpiewane oficjum – jak pisała historyk zgromadzenia, s. Kolumba Łozińska:
„[...] wykazaliśmy, że w zakonie Benedyktyńskim utrzymywanie chóru, czyli solenne odprawianie brewiarza jest pierwszym obowiązkiem zakonu. Stosownie więc do uroczystości roku kościelnego i wedle układu brewiarza benedyktyńskiego, którego używają zakonnice staniąteckie, wszystkie Święta Najśw. Panny bywają obchodzone bardzo uroczyście.
Co najmniej od 2. połowy XVI wieku (a zapewne już wcześniej) śpiewom oficjum towarzyszyły organy. Jak dowodzą wskazania powizytacyjne, wydane przez biskupa Jerzego księcia Radziwiłła w 1597 roku, w klasztorze znajdowały się w tym czasie dwa instrumenty. Jeden z nich umieszczony był w kościele, drugi zaś na chórze zakonnym. Szczególnie jednak interesujące są wskazania Radziwiłła dotyczące śpiewu. Uwadze biskupa nie uszły praktyki wykonywania podczas mszy polskich śpiewów – zapewne pieśni przekazanych w kancjonałach staniąteckich.
„Panna Ksieni powinna się starać o to aby siostry miały swoje Brewiarze, psałterze i inne księgi zakonne, drukowane we Wenecyi albo gdzie indziéj podług których odprawiałyby Horał - nic nie przydając, ani ujmując; - jak to teraz właśnie zastaliśmy w Sufragijach i w Benedicamus. Oficya jednak Patronów mają odprawiać Siostry podług dawnego zwyczaju - stósując się do zakonnego Brewiarza. Także we Mszy świętej aby we wszystkiém doglądały siostry według Mszału; nic nie przydając ani umniéjszając tak jak dotąd było. W Kirye, w Gloria, w Credo piosnek polskich nie mają śpiewać. Innych zaś czasów, odprawiwszy Mszę świętą i inne Oficya - mogą osobno śpiewać pieśni, jeżeliby chciały”, rękopis w archiwum staniąteckim, sygn.: inw. 234 top. 715.
Specyfika i pewna odrębność życia muzycznego opactwa staniąteckiego wynikała m.in. z faktu, że zakonnice tamtejsze nie włączyły się w nurt reformatorski, zapoczątkowany przez ksienię Magdalenę Mortęską. W efekcie Staniątki nigdy nie dołączyły do tzw. „kongregacji chełmińskiej”. Skutkowało to zachowaniem odrębności śpiewów i swoistym konserwatyzmem – niektóre z rękopisów wykorzystywane były przez zakonnice jeszcze w XX wiekuNp. w Antyfonarzu Bs. 8 z końca XVIII wieku czytamy „(...) dotąd to znaczy w roku 1959 śpiewa się jeszcze podług melodyj z tej księgi”..
Kolekcja Kancjonały staniąteckie zostały spisane w formie ksiąg głosowych (rękopis zawiera tylko jeden z kilku głosów kompozycji) lub partytur (np. kancjonał „E”). Najstarszy z zachowanych kancjonałów to tzw. kancjonał „A”. Zawiera pieśni polskie i łacińskie jedno- i wielogłosowe. Rękopis oprawny jest w tekturę powleczoną skórą z tłoczeniami (widoczne ślady złoceń). Na przedniej okładce odciśnięto napis: „CANCIONAL PANIENSKI”, poniżej znajduje się medalion z wizerunkiem Matki Boskiej z dzieciątkiem. Na tylnej okładce odciśnięto imię i nazwisko posesorki: „ZOFIA STRADOMSKA”, pod którymi znajduje się data „1586” oraz na środku herb Stradomskich.
Kancjonały staniąteckie – lista rękopisówW tabeli uwzględniono wyłącznie źródła z zapisem muzycznym. Pominięto kancjonał „I”, który został wypożyczony przez Józefa Surzyńskiego i nigdy nie wrócił do Staniątek (obecnie w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu). Sygnatura Data powstania Posesor Kopista Ilość kart A 1586 Zofia Teodora Taranowska; Zofia Urszula Stradomska; Regina Wolska Zofia Teodora Taranowska; K. M. 102 B 1586 [?] Zofia Teodora Taranowska; Agnieszka Zuzanna Salomea Niewiarowska Zofia Teodora Taranowska; Kazimierz Boczkowski 145 C 1637 Elżbieta Latosińska Jan Suchodolski (fragm.) 128 D pocz. XVII w. K. M. 96 E 1700–1705 Joanna Mechtylda Rosznowska Kazimierz Boczkowski; Marianna Gertruda Pietruszyńska (fragm.) 108 F 1707 Justyna Srebnicka Kazimierz Boczkowski; Justyna Srebnicka; Marianna Gertruda Pietruszyńska 137 G 1. poł. XVIII w. Barbara Jaworecka [Jaworeczko] 109 H 1752 [?] 113 L 1758 Marianna Gertruda Pietruszyńska Marianna Gertruda Pietruszyńska 187 M 2. poł. XVIII w. 25 N XVII w. Kazimierz Boczkowski (fragm.) 37
Recepcja Repertuar kancjonałów benedyktynek z Opactwa św. Wojciecha w Staniątkach od lat skupia zainteresowanie badaczy – w szczególności muzykologów, ale także językoznawców, historyków liturgii. Pierwszym badaczem, który zwrócił uwagę na zachowane w Staniątkach kancjonały, był ks. Józef Surzyński, który w 1901 roku w miesięczniku „Muzyka Kościelna”, pisał o kancjonale Anny Kiernickiej z 1754 rokuKancjonał aktualnie nie znajduje się w archiwum staniąteckim.. W 1980 roku ks. Wendelin Świerczek opublikował katalog kancjonałów, w którym ustalił liczbę zachowanych pieśni na 612 utworów (jedno i wielogłosowych, z czego spora część posiada jedynie tekst, bez nut). Jest to zatem ogromny zbiór, w większej części niepublikowanych kompozycji. Bliższą charakterystykę wielogłosowego repertuaru kancjonałów staniąteckich dał Stanisław Dąbek, przy czym autor skupił się raczej na analizie zawartości repertuarowej, niż analizie samej muzyki.
Wybrane utwory
Wśród kompozycji zapisanych w kancjonałach staniąteckich odnajdujemy wiele niezwykle interesujących kompozycji. Niestety, w większości utwory te są anonimowe. W kilku przypadkach można wskazać twórcę – dotyczy to zwłaszcza kancjonału „E” (spisany w latach 1700–1705), którego kopistą był wieloletni organista staniątecki, Kazimierz Boczkowski. Jest on autorem co najmniej kilku (jeśli nie kilkunastu) kompozycji. Stanisław Dąbek w swojej pracy zidentyfikował w kancjonale „A” jeden z głosów utworu „Alleluja, Chwalcie Pana” Wacława z Szamotuł, s. 54–55.
Jednym z najbardziej interesujących oraz technicznie zaawansowanych utworów, jest kompozycja „Bądź wesoła Panno czysta” zapisana przez Boczkowskiego w kancjonale „E” (nie jest to z pewnością jego dzieło, bowiem stylistyka pozwala przyjąć, że powstało jeszcze w wieku XVI lub wcześniej). Inne, bardziej znane opracowanie tej pieśni pochodzi z początku wieku XVI – „Bądź wiesioła, Panno czysta”, Katalog utworów O bogactwie repertuaru pieśni zapisanych w staniąteckich kancjonałach świadczy nie tylko ich ilość, ale także różnorodność. Są to zarówno utwory jednogłosowe, jak i polifoniczne (od 2 do 6 głosów). Wśród wszystkich zanotowanych w kancjonałach pieśni, w ponad stu sześćdziesięciu przypadkach (dotyczy to także odpisów tej samej kompozycji) wpisano cyfrowanie – czasem są to pojedyncze oznaczenia, niemniej wyraźnie wskazują na obecność instrumentu. Pojęcie o objętości źródeł daje bliższy opis zawartości kancjonału „E”, w którym zapisano ponad 100 kompozycji.
Kancjonał E Większość utworów zapisana jest w układzie partyturowym, w pozostałych przypadkach w opisie dodano określenie „partesy”. W opisie podano także obsadę (zestaw kluczy). Strony kart oznaczono za pomocą skrótu „r” (recto), „v” (verso). Zachowano oryginalną pisownię incypitów słownych.
[wyklejka]: notatki ołówkiem k. [1r]: Sabbato S. ad Vesperas (Alleluia); C3 k. [1r]: W którym z niezmiernym zamykasz się Bostwem [tylko tekst] k. [1v]: nota dedykacyjna kk. 2r-7r: Vespere pro Sabbatho Sancto ([ant.] Laudate Dominum omnes gentes [...] Magnificat); C1, C1, F4 [partesy] kk. 7r-8r: In Dominicis Diebus ante Maiorem Missam (Asperges me); C1, C1, F4 [partesy] kk. 8v-9r: Antiphona ad adventu usque ad Purificationem inclusiue (Alma Redemptoris Mater); C1, F4 [partesy] kk. 9v-10r: A Purificatione. Beatae Mariae. usq(ue) ad Pascha (Ave Regina caelorum); C1, C1, F4 [partesy, głos środkowy dopisany na dole k. 9v] kk. 10v-11r: A Paschae Usque ad Festum SSanctissimae Trinitatis exclusiue (Regina caeli laetare); C1, F4 [partesy] kk. 11v-12r: Pro Festo SSanctorum Omnium (Omnium Sanctorum pia iuuamina); C1, C1, C3, C4, F4, F4 (bc) kk. 12v-13r: Martine Sancte Pontifex; G2, C1, C3, C3, F4, F4 (bc) kk. 13v-14r: Catharinae Virginis laudes decantemus; G2, G2, C3, C3, F4, F4 (bc) kk. 14v-15r: Nicolai solemnia sua; C1, C1, C1, C3, F4, F4 (bc) k. 15: In Adventu Domini [wpis na górze karty oznaczający początek nowej kategorii śpiewów] kk. 15v-16r: Moczny Boze zwysokosci; C1, C3, C3, F4 (bc) kk. 16v-17r: Archanyoł Gabryel znieba wysokiego; C1, C1, F4 (bc) kk. 17v-18r: Tobie nad pomysł dowcip y wymowę; G2, C1, C3, C3 (bc) [w głosie najniższym przed kluczem C3 dopisano ołówkiem klucz F4] kk. 18v-19r: Po upadku człowieka grzesznego; C1, C1, F4 (bc) kk. 19v-20r: Urząd zbawienia ludzkiego; C1, C1, F4 (bc) kk. 20v-21r: O Matko ukochana dziewico wybrana; C1, C1, F4 (bc) kk. 21v-22r: Gwiazdo morza głębokiego; G2, C1, F4 (bc) kk. 22v-23r: Iako roza między kolącym głogiem; C1, C1, F4 (bc) kk. 22v-23r: Wesoły nam, wesoły nam ten Dzień Pan Bóg sprawił kk. 23v-24r: Zdrowas od Anyoła pozdrowienies miała; C1, C1, F4 kk. 24v-25r: Z wielmozney rady Troyce Swięntey; C1, C1, F4 (bc) kk. 25v-26r: Krolewnie wieczny nieba wysokiego; C1, C1, C3, F4 kk. 26v-27r: Bądz wesoła Panno czysta; C1, C4, F4, F4 [nad pięciolinią w głosie najniższym: „Pro Organo”] kk.27v-28r: S Porady Troycze Swiętey; G2, G2, C3, C3, C3/F4 (bc) kk. 28v-29r: Ave Stella Matutina / Zawitay rana Iutrzenka; C1, C1, F4 (bc) [tekst polski zapisany na dole strony po notce: „Idem Polonicae”, na dole k. 28v wpis: „To się spiwa po Psalmach pokutnych wostatnie Dni”.] kk. 29v-30r: De Beatissima Virgine Maria Tota tota pulchra es &c: (Wszystkaś wszystka piekna iest); G2, C1, F4 (bc) kk. 29v-30r: O stworco ukochany; C1, C1 k. 30v: Incipiunt Cantilenae De Natiuitate D(omi)ni. n(ost)ri. I. C. [wpis na górze karty oznaczający początek nowej kategorii śpiewów] kk. 30v-31r: Alleluia lauda eum; C1, C1, F4 (bc) kk. 31v-32r: Timet latro maledictus; C1, C1, F4 kk. 32v-33r: Angelus Domini ad Pastores; C1, C1, F4 (bc) k. 33v: wpis na górze karty: „Ton narodzenie dziwne wcale” kk. 33v-34r: Quem pastores laudauere; C1, C1, F4 (bc) kk. 33v-34r: Christus Sie nam narodzieł; C1, C1, F4 k. 34v: wpis na górze karty: „Ton podobny iak dyesila. a może i naten coto za Gość”. kk. 34v-35r: Witay Jezu ukochany; C1, C1, F4 (bc) k. 35v: wpis na górze karty: „Ton iak nuty są”. kk. 35v-36r: Pastores Relinquite Vestros greges / Pasterze Daycie teraz pokoy; C1, C1, F4 k. 36v: wpis na górze karty: „na nowy W nowy Rok ah dro= gie perły iak nuty są. a można y na ten Ton iak wykrzykniemy wiwat”. kk. 36v-37r: Vniuersi populi Omnes iam gaudete; C4, C1, F4 (bc) kk. 36v-37r: Oh drogie perły, Iezusa moiego; C1, C1, F4 (bc); nad górną pięciolinią wpis: „Piesn insza O narodzeniu Pana Iezusa bardo (sic!) Sliczna Auth: C.C.B.O.C.S. [Kazimierz Boczkowski] Na nowe lato służy” kk. 37v-38r: Adonai Adonai Iesu optime; C1, C1, F4 (bc) k. 38v: Promit uox Angelica; C3, C1, F4 [zachowany jedynie fragment utworu zapisany na k. 38v, karty 39 brak] k. 38v: In natali Domini gaudent omnes Angeli; C1, C1, F4 (bc) [zachowany jedynie fragment utworu zapisany na k. 38v, karty 39r brak]; nad górną pięciolinią tego utworu wpis: „Cantillena aliud. sequens” kk. 39r-46v: brak k. 47r: końcowy fragment utworu o św. Annie do tekstu: [...] Anna de tribu Asser / [...] Corka Famuelowa (sic!); C1 [?], C1 [?], F4 [?] k. 47v: wpis nad pięciolinią: „nie to tylko na Karcie 54” kk. 49v-50r: Puer natus in Bethleem; C1, C1, F4 [zachowany jedynie fragment utworu, brak k. 48] k. 49v: I Duszac y Serce Spiewa; C1, C1 [zachowany jedynie fragment utworu, brak k. 48] kk. 48r-49v: brak k. 50 r: końcowy fragment utworu na Boże Narodzenie do tekstu [...] Wychwalamy wysławiaymy wszyscy Pana tego; C1 [?], C1 [?], F4 [?] kk. 50v-51r: In hoc anni circulo; C1, C1, F4 kk. 51v-52r: Largum Vesper / Szczodry wieczor; C1, C1, F4