mały|Homer, autor Iliady i Odysei, pionier eposu. Epos (gr. έπος, epos „słowo”), także: ‘epopeja’, ‘poemat heroiczny’, czasem również ‘poemat epicki’ – jeden z głównych i najstarszych gatunków epikiEleazar Mieletinski, Pochodzenie eposu bohaterskiego, 2009. Tradycyjne eposy to dłuższe poematy narracyjne o specyficznej konstrukcji elementów świata przedstawionego, podporządkowanej funkcji parenetycznej i afirmującej etos społeczności, w której zostały napisane. Eposy charakteryzują również: typ bohatera (heros, początkowo król bądź rycerz, później także heros duchowy; postać programowo idealizowana), podniosły rejestr stylistyczny, koncepcja podmiotu twórczego (narracja trzecioosobowa) oraz tworzywo poetyckie (początkowo autorzy eposów sięgali najczęściej po zdarzenia mityczne bądź legendarne, do „czasu ojców”, później także po wydarzenia historyczne). Obejmuje utwory najczęściej poetyckie, np. Iliada, Odyseja, choć eposami (epopejami) nazywa się także powieści o rozmachu epickim, ukazujące dzieje życia legendarnych, częściowo lub całkiem historycznych bohaterów lub też opowieść o prapoczątkach jakiegoś narodu, a także omawia początki kultów religijnych. Często opowiadają nie tylko o postaciach ludzkich, ale też boskich, magicznych czy demonicznych (np. Ramajana). Najwcześniejsze eposy mają charakter zbioru opowieści mitycznych i wywodzą się często z czasów, w których grupa ich autorów nie znała pisma. Epos doby pisma wykształcił odmianę historyczną, ukazującą wydarzenia jeszcze nieprzebrzmiałe (np. poematy Samuela Twardowskiego, Transakcyja wojny chocimskiej Wacława Potockiego), a także biblijną, która za pomocą środków biblijnych przedstawia losy bohaterów Pisma św., zwłaszcza Chrystusa, ale też całą historię świętą (odmianę tę reprezentują np. Chrystiada Marca Girolama Vidy, Raj utracony Johna Miltona).
Prostszą, krótszą odmianą jest poemat epicki (np. Beowulf). Często głównym wątkiem eposu jest historia jednego rodu panującego (Pieśń o Nibelungach) lub dzieje życia jednego niezwykłego heroicznego bohatera (Odyseja), ale może on też przedstawiać opowieść o całym ludzie (Kalevala), o jego początkach (Eneida), także o jego bogach (Dzieje Dionizosa, Edda) i przodkach (eposy Hezjoda). Dawne eposy i poematy epickie przeznaczone były do recytowania lub do śpiewania, często zawierały elementy rytuałów i były używane w celach religijnych. Stanowiły też często zapis religii i mitologii danego ludu, jego wartości moralnych, obyczajowości i najstarszego języka. mały|Wergiliusz, autor Eneidy mały|Wydanie Pana Tadeusza, polskiej epopeji narodowej Za ostatnią „żywą epopeję” uważa się nawiązującą do początków buddyzmu tybetańskiego Epopeję o Królu Gesarze. Wśród Tybetańczyków i Mongołów znaleźć można około 140 pieśniarzy, którzy zajmują się tą balladą. Eposy powstałe w czasach późniejszych (począwszy od czasów rzymskich, ale i np. Raj utracony i Pan Tadeusz) są dziełami czysto literackimi, które nie wywodzą się bezpośrednio z ustnej tradycji epickiej.
Eposy były pisane przy użyciu różnych form wersyfikacyjnych. Eposy greckie oraz rzymskie były układane iloczasowym heksametrem daktylicznym, bez podziału na strofy i bez rymu.
Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris Italiam, fato profugus, Laviniaque venit litora, multum ille et terris iactatus et alto vi superum saevae memorem Iunonis ob iram; multa quoque et bello passus, dum conderet urbem, inferretque deos Latio, genus unde Latinum, Albanique patres, atque altae moenia Romae. (Wergiliusz, Eneida. Księga pierwsza)
W krajach romańskich eposy pisano przeważnie oktawą (abababcc), a niekiedy tercyną (aba bcb cdc...). Oktawa była budulcem wielu renesansowych eposów włoskich, hiszpańskich i portugalskich. Przy jej użyciu tworzyli swoje najsławniejsze dzieła Luigi Pulci, Matteo Maria Boiardo, Ludovico Ariosto, Torquato Tasso, Lucrezia Marinella, Alonso de Ercilla y Zúñiga, Luís de Camões, Vasco Mouzinho de Quevedo, Francisco de Sá de Meneses i Gabriel Pereira de Castro.
As armas e os barões assinalados, Que da ocidental praia Lusitana, Por mares nunca de antes navegados, Passaram ainda além da Taprobana, Em perigos e guerras esforçados, Mais do que prometia a força humana, E entre gente remota edificaram Novo Reino, que tanto sublimaram; (Luís Vaz de Camões, Os Lusíadas, Canto Primeiro)
W Anglii w roli tworzywa eposów stosowano albo wiersz biały (blank verse), albo siedmiowersową strofę królewską (ababbcc) i dziewięciowersową strofę spenserowską (ababbcbcc).
Heavy that slumber over all the land; But terrible the wakening! for, behold! While yet the sun shone brightly,--on the leaves, Dew--steeped, and grasses, and the rippling streams, A diamond sparkle flinging,--the clear air Suddenly 'gan to thicken. Cloud was none, Nor gentlest waft of wind, that from afar, O'er sea, or desert, might that gloom have brought. (Edwin Atherstone, Israel in Egypt, Book fourteenth)
W Polsce eposy pisze się przeważnie trzynastozgłoskowcem rymowanym parzyście. W ten sposób pisał między innymi Wacław Potocki. Tradycyjnie rymowanym trzynastozgłoskowcem tłumaczono także starożytny heksametr. mały|Wacław Potocki Już we trzech częściach Turczyn rozpościera świata Twardy tron, już ciężarem samym insze zgniata Królestwa; już Azyja, już ma i Afryka, Już ma na karku piękna Europa łyka; Gdzie nad samym Bosforem ze wszytkich narodów Zburzonych najsławniejszy opanował z grodów Konstantynopol – niegdy twój, Paleologu! Tam siedzi i samemu nie składając Bogu, Do ostatniej złupiwszy okrąg świata miazgi, Wszytkich za nic poczyta, wszytkich za drobiazgi. (Wacław Potocki, Wojna chocimska)
Niekiedy eposy są pisane przy użyciu innych rodzajów wiersza. Serbowie stosują dziesięciozgłoskowiec, zaś fińska Kalevala została skomponowana zasadniczo ośmiozgłoskowcem. W epice staroangielskiej wykorzystywano nie rym, ale aliterację, która budowała wiersz aliteracyjny
Znane eposy w literaturze światowej
mały|XI tabliczka Eposu o Gilgameszu z opisem potopu; zbiory British Museum Gilgamesz – literatura sumero-akadyjska – ok. XX wiek p.n.e. Enuma elisz – literatura sumero-akadyjska Ramajana – literatura sanskrycka – II wiek p.n.e. – II wiek n.e. Mahabharata – literatura sanskrycka – IV wiek p.n.e. – IV wiek n.e. Iliada – literatura grecka – VIII wiek p.n.e. Odyseja – literatura grecka – VIII wiek p.n.e. Theogonia – literatura grecka – Hezjod Prace i dnie – literatura grecka – Hezjod Argonautica – Apolloniusz z Rodos – III wiek p.n.e. Roczniki – literatura rzymska – Enniusz – II wiek p.n.e. Eneida – literatura rzymska – Wergiliusz – I wiek p.n.e. Farsalia – literatura rzymska – Lukan – I wiek Achilleida – literatura rzymska – Publiusz Papiniusz Stacjusz – I wiekmały|HezjodTebaida – literatura rzymska – Publiusz Papiniusz Stacjusz – I wiek Punica (epos) – literatura rzymska – Silius Italicus – I wiek Argonautica – literatura rzymska – Waleriusz Flakkus – I wiek Dzieje Dionizosa Nonnos z Panopolis Epopeja o Królu Gesarze – tybetański epos – X/XI wiek Szahname (Księga królewska) – Ferdousi – literatura perska – X/XI wiek Beowulf – literatura angielska – IX wiek Widsith – literatura angielska Bazyli Digenis Akritas – literatura Bizancjum – XII wiek Dawid z Sasunu – literatura ormiańska Rycerz w tygrysiej skórze – Szota Rustaweli – literatura gruzińskamały|Wydanie Eddy z 1818 roku Edda – XIII wiek Pieśń o Nibelungach – XIII wiek Bitwa na Kosowym Polu – literatura serbska Parsifal i Willehalm – Wolfram von Eschenbach – XII/XIII wiek Kalevala – XIX wiek Kalevipoeg – estoński epos wzorowany na Kalevali Życie i przygody Remusa – literatura kaszubska – XX wiek Heimskringla Bitwa pod Maldon – literatura angielska Pieśń o Cydzie Tain. Uprowadzenie stad z Coulange Mabinogion Cad Goddeu (Bitwa drzew) Saga rodu Wölsungów sagi islandzkie cykl feniański cykl ulsterski cykl arturiański Słowo o wyprawie Igora – literatura staroruska Oguz chan – literatura azerska Pieśń o Hildebrandzie Hikayat Hang Tuah – malezyjski epos narodowy Epos o Manasie – Kirgistan Filostrato – Giovanni Boccaccio – XIV wiek Teseida – Giovanni Boccaccio – XIV wiek Morgante – Luigi Pulci – XV wiek Roland zakochany – Matteo Maria Boiardo – XV wiek Jerozolima wyzwolona – Torquato Tasso – XVI wiek Orland szalony – Ludovico Ariosto – XVI wiek Luzjady – Luís de Camões – XVI wiek Malakka zdobyta – Francisco de Sá de Meneses – XVII wiek La Argentina – Martín del Barco Centenera – XVII wiek Afonso Africano – Vasco Mouzinho de Quevedo – XVII wiek Viriato Trágico – Brás Garcia de Mascarenhas – 1699 Caramuru – Santa Rita Durão – brazylijski epos bohaterski – XVIII wiek Araukana – Alonso de Ercilla y Zúñiga – XVI wiek Koroğlu – literatura azerska Osman – Ivan Gundulić – XVII wiek L'Enrico – Lucrezia Marinella – 1635 Wojna chocimska – Wacław Potocki – XVII wiek Raj utracony – John Milton – XVII wiek Raj odzyskany – John Milton – XVII wiek Królowa wieszczek (albo Królowa elfów) – Edmund Spenser – XVI wiek Jagiellonida – Dyzma Bończa-Tomaszewski – XIX wiek Pan Tadeusz – Adam Mickiewicz – XIX wiek Chrzest nad Sawicą – literatura słoweńska – France Prešeren – XIX wiek Mateusz z Trenczyna – literatura słowacka – Ľudovít Štúr – XIX wiek Nordens Guder (Bogowie północy) – literatura duńska – Adam Gottlob Oehlenschläger – XIX wiek Pan Balcer w Brazylii – Maria Konopnicka – XX wiek Król Alfred – John Fitchett – XIX wiek Upadek Niniwy (epos) – Edwin Atherstone – XIX wiek Izrael w Egipcie''' – Edwin Atherstone – XIX wiek Evangeline i Pieśń o Hajawacie – Henry Wadsworth Longfellow – XIX wiek Powieść o Udałym Walgierzu – Stefan Żeromski (na podstawie powieści średniowiecznej) John Brown’s Body – Stephen Vincent Benét – XX wiek Aniara'' – Harry Martinson – XX wiek
Zobacz też
epos narodowy
Przypisy
Kategoria:Typy poematów