Stephen Albert Tyler (ur. 8 maja 1932 roku w Hartford – zm. 2 kwietnia 2020)Stephen Albert Tyler – amerykański etnograf i antropolog kulturowy, emerytowany profesor antropologii na Rice University w Houston. W początkowym okresie swojej działalności przedstawiciel nurtu antropologii kognitywnej, od lat 80. XX wieku zaliczany do czołowych przedstawicieli antropologii postmodernistycznej. Współtwórca Retorycznej Teorii Kultury (Rhetoric Culture Theory)M. Mokrzan, W stronę retorycznej teorii kultury. O założeniach teoretyczno-metodologicznych antropologii retorycznej, „Lud”, t. 98, 2014, s. 113–136.. Obszarem jego zainteresowań są przede wszystkim powiązania języka, kultury i retoryki.
Życiorys i kariera Kariera akademicka Stephena Tylera rozpoczęła się w połowie lat 50. na Simpson College w mieście Indianola w stanie Iowa, gdzie rozpoczął naukę po odbyciu służby wojskowej w Siłach Powietrznych podczas wojny w KoreiS.A. Lukas, Tyler, Stephen A.,, [w:] Theory in Social and Cultural Anthropology. An Encyclopedia, R. J. McGee, R. L. Warns (red.), Los Angeles-Londyn-New Dheli-Singapur-Waszyngton 2013, s. 868.. W 1962 uzyskał tytuł magistra na Stanford University w Kalifornii. Dwa lata później, na tej samej uczelni otrzymał stopień doktora w zakresie antropologii. W późniejszych latach wykładał na kalifornijskich uniwersytetach w Davis i Berkeley oraz Tulane University w Nowym Orleanie. W roku 1970 rozpoczął pracę na teksańskim Rice University w Houston, gdzie pracował aż do przejścia na emeryturę w 2011 roku.
W latach 60. prowadził badania terenowe w Indiach, wśród ludu Koya, które zaowocowały lingwistycznym opracowaniem dialektu Gommu (Koya: An Outline Grammar [Gommu Dialect]) oraz etnograficzną pracą poświęconą kulturom Indii (India: An Anthropological Perspective). W tym okresie Tyler prowadził studia dotyczące języka koya oraz pokrewieństwa w obrębie rodziny drawidyjskiej. Na przełomie lat 60. i 70. jego działalność naukowa związana była przede wszystkim z nurtem antropologii kognitywnej (etnonauki). Był jednym z głównych popularyzatorów tej subdyscypliny, obok m.in. Warda Goodenougha. W późniejszych latach Tyler sformułował brzemienną w skutkach krytykę tego podejścia kognitywnego. W wydanej w 1978 roku książce The Said and The Unsaid: Mind, Meaning and Culture, Tyler wykazywał ograniczenia i słabości etnonauki, postulując szerszą refleksję nad retoryką oraz teorią języka, czym położył fundament pod Retoryczną Teorię Kultury.
W kwietniu 1984 roku Tyler wziął udział w seminarium antropologicznym na School of American Research w Santa Fe, poświęconego tworzeniu tekstów etnograficznychJ. Clifford, G. E. Marcus, Preface,, [w:] Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, eidem (red.), Berkeley-Los Angeles-Londyn 1986, s. 7.. Seminarium to przeszło do historii antropologii za sprawą będącej jego efektem książki Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethography, uznawanej za dzieło otwierające refleksję postmodernistyczną w antropologiiR. Pool, Etnografia postmodernistyczna?, [w:] Amerykańska antropologia postmodernistyczna, pod red. M. Buchowskiego, Warszawa 1999, s. 280.. Według Jamesa Clifforda, Stephen Tyler był jedynym uczestnikiem projektu, którego wówczas określić było można mianem post-modernistyJ. Clifford, Introduction,, [w:] Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, J. Clifford, G. Marcus (red.), Berkeley-Los Angeles-Londyn, 1986, s. 21.. Tyler rozwijał podejście postmodernistyczne w wydanej w 1987 roku książce, The Unspeakable: Discourse, Dialogue and Rhetoric in the Postmodern World, oraz przede wszystkim w artykule The Post-Modern In-Stance (Przed-się-wzięcie post-modernistyczne), który ukazał się w roku 1991M. Mokrzan, Jeszcze raz postmodernizm. Stephen A. Tyler o języku, antropologii i retoryce, „Zeszyty Etnologii Wrocławskiej”, 2010, nr 1-2 (12-13), s. 129–143..
Od końca lat 70. refleksja Tylera dotyczyła zagadnień z kręgu retoryki i filozofii języka. Ten wątek, silnie obecny także w tekstach zaliczanych do postmodernizmuM. Mokrzan, „Rhetorical Turn” w antropologii. Analiza retoryki „Przed-sę-wzięcia post-modernistycznego” Stephena A. Tylera,, [w:] tegoż, Tropy, figury, perswazje. Retoryka a poznanie w antropologii, Wrocław 2010, s. 195–256., doprowadził do narodzin Rhetoric Culture Project, którego założycielami byli Tyler oraz niemiecki antropolog społeczny, Ivo Strecker. Termin „rhetoric culture project” został po raz pierwszy użyty w 1998 roku podczas konferencji we Frankfurcie nad Menem. Tyler jest współredaktorem serii Studies in Rhetoric and Culture, realizowanej w ramach zainicjowanego wówczas projektu, który jest kontynuowany do dziś.
Rozwój myśli Tylera, od entuzjastycznego podejścia do etnonauki, przez mocną krytykę tej szkoły, do refleksji postmodernistycznej i wreszcie Retorycznej Teorii Kultury, ilustruje w pewnym sensie główny zarys trajektorii myśli antropologicznej, odchodzącej od scjentystycznych projektów strukturalnych czy semiotycznych, na rzecz rozważań związanych z filozofią postmodernistyczną, aż do formułowania podejść próbujących przekroczyć impas związany z kryzysem reprezentacji. W tym świetle Stephena Tylera, współtworzącego trzy istotne szkoły metodologiczne, można uznać za jednego z ciekawszych teoretyków antropologii. Jego koncepcje przyczyniły się w znacznym stopniu do krytyki modernistycznego aparatu naukowego, ale także do zwrócenia uwagi na rolę kontekstów komunikacji, dyskursywnego ewokowania i retoryki w kulturze.
Obecnie Stephen Tyler jest emerytowanym profesorem departamentu antropologii Rice University. Jego prace wywarły znaczny wpływ na rozwój antropologii kulturowej, przede wszystkim w wymiarze stymulowania pogłębionych refleksji nad tekstem i retoryką oraz krytyki klasycznego (modernistycznego) spojrzenia naukowego.
Żoną Stepena Tylera jest Martha G. Tyler, antropolożka, a także lingwistka oraz psychoterapeutka.
Dorobek i koncepcje Antropologia kognitywna W latach 60. XX wieku Stephen Tyler związany był z nurtem amerykańskiej antropologii kognitywnej. Prowadząc badania w południowych Indiach, głównie wśród członków ludu Koya, Tyler koncentrował się na zagadnieniach językowych. W tym okresie stworzył kilka opracowań języka koya, rozwijając swoje poszukiwania w duchu kognitywnej etnonauki, poszukując reguł konceptualizacji rzeczywistości na drodze formalnych analiz socjolingwistycznych.
W 1969 roku ukazała się redagowana przez Tylera książka Cognitive Anthropology (Antropologia kognitywna), zbierająca teksty takich badaczy jak Ward Goodenough czy Paul Kay. We wstępie do tomu Tyler zarysował antropologię kognitywną jako nową, atrakcyjną metodę badawczą, porzucającą próby stworzenia ogólnej teorii zachowań ludzkich, na rzecz bardziej pragmatycznego analizowania kultury symbolicznej w celu poznania zasad, według których ludzie organizują i użytkują swoje kulturyS.A. Tyler, Wprowadzenie do metod antropologii kognitywnej,, [w:] Amerykańska antropologia kognitywna, pod red. M. Buchowskiego, Warszawa 1993, s. 27.. Tyler przedstawia ponadto ogólny zarys metody kognitywnej analizy, opartej na tworzeniu taksonomii i paradygmatów, klas i dziedzin semantycznych elementów kulturyIbidem, s. 30–37.. Metoda kognitywna, w której narzędzia językoznawcze używane były do analiz zjawisk kulturowych opierała się na podobnych do strukturalizmu założeniach, wpisujących ludzkie zachowania i świat symboli w ramy struktur, determinowanych przez społeczną umysłowość. Kultura rozumiana była jako zjawisko umysłowe, a nie materialne. W Cognitive Anthropology znalazł się także tekst Tylera poświęcony terminologii używanej przez lud Koya (Context and Variation in Koya Kinship Terminology – Kontekst i wariacja w terminologii pokrewieństwa ludu Koya).
Z historycznego punktu widzenia, antropologia kognitywna była na gruncie amerykańskim równie wpływowym i znaczącym kierunkiem teoretycznym, co strukturalizm w antropologii europejskiej. Z tego też względu, jej późniejsza krytyka, formułowana również przez Tylera, odegrała znaczą rolę w rozwoju myśli teoretycznej dyscypliny, prowadząc do istotnych wątków podejmowanych przez postmodernistów i antropologów reprezentujących zwrot retoryczny.
Krytyka podejścia kognitywnego i postmodernizm W kolejnych latach swojej działalności Tyler zaczął spoglądać krytycznie na współtworzoną przez siebie subdyscyplinę kognitywną w ramach antropologii. Jego obiekcje koncentrowały się przede wszystkim na zbyt daleko posuniętym formalizmie etnonaukowych rozważań nad językiem, prowadzącego do oderwania od kulturowej rzeczywistości. Krytykę formalistycznego podejścia do języka, wraz z propozycją nowego nań spojrzenia sformułował w wydanej w roku 1978 pracy The Said and The Unsaid: Mind, Meaning and Culture (Powiedziane i niepowiedziane: umysł, znaczenie i kultura). W przedmowie książki Tyler wyraził przekonanie, że język nie jest istniejącym obiektywnie zjawiskiem samym w sobie, ale narzędziem retorycznym, służącym do wytwarzania sensów. Z tego względu zadaniem nauki o języku nie powinno być według niego wyjaśnianie abstrakcyjnego bytu językowego, ale interpretacja kulturowej komunikacji, osadzonej w kontekście codziennego użytkuS.A. Tyler, The Said and Unsaid: Mind, Meaning and Culture, Nowy Jork-San Fransisco-Londyn, 1978, s. 11–12.. Koncentrując się na zagadnieniach związanych z retorycznym wymiarem komunikowania oraz konstruowaniem znaczeń, Tyler sformułował szczególną krytykę zachodniej tradycji naukowej, podważając jej obiektywny, scjentystyczny aparat. W ten sposób amerykański antropolog włączył się w rozważania związane z kryzysem reprezentacji, w miarę rozwijania poszczególnych wątków stając się wpływowym przedstawicielem nurtu.