Eskalacja konfliktu – narastanie intensywności zjawiska, zwłaszcza konfliktu, działań wojennych lub napięcia politycznego. Termin pochodzi od angielskiego escalation i upowszechnił się w latach 60. XX wieku w kontekście wojny wietnamskiej, gdy Herman Kahn opublikował pracę On Escalation: Metaphors and Scenarios (1965), w której zaproponował 44-stopniową drabinę eskalacyjną, a Escalation and the Nuclear Option (1966).
W języku polskim pojęcie bywa używane zamiennie z terminem zaostrzenie konfliktu.
W teorii systemów eskalację konfliktu modeluje się jako sprzężenie zwrotne dodatnie, a w teorii gier jako sekwencję wzajemnie eskalujących odpowiedzi. Procesem odwrotnym do eskalacji jest deeskalacja.
W psychologii społecznej eskalacja konfliktu oznacza proces, w którym silne stany emocjonalne i dążenie do zwycięstwa zaczynają dominować nad merytorycznym przedmiotem sporu, prowadząc do wzajemnej wrogości stron. Charakterystyczną cechą eskalacji jest jej samowzmacniający się charakter: egoistyczne zachowanie jednej strony wywołuje silniejszą reakcję drugiej, co z kolei prowokuje kolejne zaostrzenie.
Model eskalacji konfliktu Friedricha Glasla Najbardziej rozbudowaną typologię eskalacji zaproponował austriacki w pracy Konfliktmanagement (1980, wyd. 9. 2009). Wcześniejszy model (1989) wyróżniał pięć etapów eskalacji; Glasl rozszerzył tę koncepcję do dziewięciu etapów pogrupowanych w trzy fazy. Glasl przedstawia eskalację nie jako wznoszenie się na kolejne szczeble, lecz jako schodzenie na coraz głębsze i bardziej prymitywne poziomy sporu.
Faza I: wygrana obu stron W pierwszych trzech etapach obie strony mogą jeszcze wyjść z konfliktu bez strat.
Etap 1. Zaostrzenie. Pojawia się różnica opinii, interesów lub celów. Strony uświadamiają sobie rozbieżność stanowisk, ale komunikacja pozostaje otwarta i konflikt może zostać rozwiązany na drodze rozmowy.
Etap 2. Debata i polaryzacja. Strony formułują swoje stanowiska coraz ostrzej, pojawiają się uproszczenia i stereotypy. Argumentacja staje się konkurencyjna, ale dialog jest jeszcze możliwy.
Etap 3. Czyny zamiast słów. Strony tracą wiarę w skuteczność rozmów i przechodzą do jednostronnych działań. Komunikacja werbalna zanika, pojawia się presja faktów dokonanych.
Faza II: wygrana jednej strony W etapach od czwartego do szóstego konflikt nabiera charakteru rywalizacji o zwycięstwo kosztem przeciwnika.
Etap 4. Koalicje. Strony poszukują sojuszników i tworzą obozy. Celem staje się wzmocnienie własnej pozycji, a nie rozwiązanie problemu.
Etap 5. Utrata twarzy. Strony podejmują działania mające publicznie zdyskredytować przeciwnika. Konflikt nabiera wymiaru moralnego: każda ze stron postrzega siebie jako stronę „dobrą".
Etap 6. Groźby. Strony sięgają po ultimata i groźby. Decyzje podejmowane są pod presją czasu i strachu, co ogranicza pole manewru obu stronom.
Faza III: przegrana obu stron W etapach od siódmego do dziewiątego strony są gotowe ponosić własne straty, jeśli tylko zadadzą przeciwnikowi straty większe.
Etap 7. Ograniczone zniszczenie. Strony podejmują działania, które mają wyrządzić przeciwnikowi szkodę, akceptując przy tym własne straty, o ile są mniejsze od strat zadanych.
Etap 8. Rozbicie. Celem staje się całkowite zniszczenie zdolności działania przeciwnika. Strony stosują wszelkie dostępne środki, nie licząc się z konsekwencjami dla otoczenia.
Etap 9. Wspólna przepaść. Strony są gotowe na własne zniszczenie, jeśli tylko pociągnie ono za sobą zniszczenie przeciwnika. Na tym etapie interwencja z zewnątrz jest jedyną możliwością zatrzymania konfliktu.
Interwencje według Glasla Glasl przypisał poszczególnym etapom nakładające się na siebie strategie deeskalacji: etapy 1-3: mediacja, etapy 3-5: prowadzenie procesu (facylitacja z elementami negocjacji), etapy 4-6: prowadzenie procesu socjoterapeutyczne, etapy 5-7: pośrednictwo i wstawiennictwo, etapy 6-8: arbitraż lub postępowanie sądowe, etapy 7-9: interwencja siłowa (np. orzeczenie sądu lub interwencja militarna w przypadku konfliktów zbrojnych).
Krytyka modelu Glasla Richard Bösch zarzucił modelowi nadmierny determinizm i pominięcie probabilistycznej natury dynamiki konfliktu.
Eskalacja w stosunkach międzynarodowych W kontekście militarnym eskalacja ma wymiar taktyczny i jest często regulowana formalnymi . Sun Tzu utrzymywał, że strategia wojskowa polega na minimalizowaniu eskalacji, a dyplomacja na jej eliminowaniu. Wojna asymetryczna może w pewnych warunkach prowadzić do trwałej eskalacji konfliktu, a nadmierna pewność co do możliwości kontrolowania eskalacji może prowadzić do dalszego zaostrzenia konfliktu, łącznie z .
Zobacz też Drabina eskalacyjna Konflikt społeczny Deeskalacja Mediacja Negocjacje Teoria gier Wojna asymetryczna
Przypisy
Kategoria:Konflikt Kategoria:Psychologia społeczna Kategoria:Socjologia