Rodzajnik w języku francuskim – jeden z określników (determinantów) rzeczownika w języku francuskim. Podstawowy podział rozróżnia rodzajnik określony i nieokreślony, z kolei za podtyp nieokreślonego można uznać rodzajnik cząstkowy (partytywny). Niektóre rodzajniki w wyniku procesów językowych połączyły się z przyimkami.

Rodzajnik wskazuje na kategorię określoności lub nieokreśloności rzeczownika, ujawnia jego rodzaj, jeśli występuje w liczbie pojedynczej. Ponadto w mówionym języku francuskim często jedynie po rodzajniku można odróżnić, czy rzeczownika użyto w liczbie pojedynczej czy mnogiej.

Natura rodzajnika Rodzajnik (l’article) w języku francuskim występuje w dwóch rodzajach: męskim i żeńskim, a także w liczbie pojedynczej i mnogiej. Wyróżnia się dwa typy rodzajników: określone i nieokreślone: Liczba pojedyncza: rodzaj męski: un – rodzajnik nieokreślony; le (l’) – rodzajnik określony rodzaj żeński: une – rodzajnik nieokreślony; la (l’) – rodzajnik określony Liczba mnoga: (nie ma rozróżniania na rodzaje) des – rodzajnik nieokreślony les – rodzajnik określony

L’ jest formą skróconą od le i la; używa się jej w wyrazach rozpoczynających się od samogłoski lub h niemego: l’habitude → zwyczaj, l’avion → samolot. Do wyjątków należy m.in.: la ouate → wata, le oui → tak (jako rzeczownik), le un → jedynka, le huit → ósemka, le onze → jedenastka. Przed h przydechowym zachowuje się le i la, np. le houblon → chmiel, la hauteur → wysokość.

Rodzajnik nieokreślony Rodzajnika nieokreślonego (l’article indéfini) używa się na ogół wówczas, gdy stojący po nim rzeczownik oznacza bliżej nieokreślone rzeczy (osoby), lub gdy o danym przedmiocie jest mowa pierwszy raz, nawet gdy jest w jakiś sposób „określony”, np. przez przymiotnik: J’ai acheté une grande machine à laver. → Kupiłem dużą pralkę.

Rodzajnika nieokreślonego używa się w szczególności: przed rzeczownikami policzalnymi: Il m’a envoyé un courriel de Grèce. → Wysłał mi maila z Grecji. kiedy nie ma żadnego punktu odniesienia (do kontekstu, sytuacji itp.): Un client a appelé. Il n’a pas dit son nom. → Zadzwonił [jakiś] klient. Nie przedstawił się. J’ai une idée ! → Mam pomysł! J’ai trouvé des clés par terre. → Znalazłem [jakieś/czyjeś] klucze na ziemi. przed rzeczownikiem o znaczeniu uogólniającym: Un juge peut se tromper. → Sędzia może się mylić. Une banane, c’est facile à peler. → Banana łatwo jest obrać. kiedy rzeczownik jest doprecyzowany, np. przez przymiotnik, zdanie względne: C’est un paysage qui attire des touristes de partout dans le monde. → To krajobraz, który przyciąga turystów z całego świata. Quand on monte au sommet, on découvre un paysage magnifique. → Kiedy się wspina na szczyt, odkrywa się wspaniały krajobraz. Cette photo représente un paysage d’hiver. → To zdjęcie przedstawia zimowy krajobraz. Mówiąc np. un ciel bleu → błękitne niebo, tę cechę nieba ujmuje się jako zjawisko chwilowe, obserwowane w danym momencie i miejscu. Mówiąc o stałej cesze, właściwy byłby rodzajnik określony. rodzajniki nieokreślone mają czasem wartość liczebnika jeden: Il viendra ici et commandera un café et un sandwich, comme d’habitude → Przyjdzie tu i zamówi jedną kawę i jedną kanapkę, jak zwykle. J’ai un frère et deux sœurs. → Mam jednego brata i dwie siostry.

Rodzajnik określony Rodzajnik określony (l’article défini) używany jest na ogół wówczas, gdy stojący po nim rzeczownik oznacza rzeczy (osoby), które są znane, jednoznacznie określone lub o których była już mowa.

Rodzajnika określonego używa się w szczególności: gdy desygnat jest jedyny w swoim rodzaju, unikalny: la Maison–Blanche → Biały Dom; Le Soleil chauffe la Terre → Słońce ogrzewa Ziemię; le pape → papież; la tour Eiffel → wieża Eiffla; la mer Baltique → Morze Bałtyckie. gdy rzeczownik użyty jest w kontekście ogólnym: Les jeunes adorent le sport. → Młodzi uwielbiają sport. L’argent ne fait pas le bonheur. → Pieniądze szczęścia nie dają. Le TGV est plus rapide que la voiture pour y aller. → TGV jest szybszy od samochodu, by tam dojechać. przed nazwami języków, nacji, pór roku, substancji, materiałów, właściwości, kolorów: le françaisale: parler français → mówić po francusku; wyrażenie parler le français oznaczałoby raczej umiejętność posługiwania się językiem: Il parle aussi bien le français que l’allemand. → On potrafi mówić tak samo dobrze po francusku jak po niemiecku. Możliwa jest również forma parler en français wyrażająca sposób realizacji wypowiedzi: Le président a parlé en italien. → Prezydent przemówił po włosku.., les Américains, l’été, le vin, la chaleur; Le noir est de nouveau très à la mode. → Czerń jest znowu bardzo modna. jeśli występuje punkt odniesienia do kontekstu lub rzeczownik określony jest w inny sposób, np. była o nim mowa wcześniej: Marie a ouvert la porte de l’appartement. → Marie otworzyła drzwi mieszkania. Ouvre la fenêtre ! → Otwórz okno! (nawet, jeśli w pomieszczeniu jest więcej okien) Nous sommes rentrés en voiture. La route était encombrée. → Wróciliśmy samochodem. Droga była zapchana. La route que nous avons prise traverse des paysages ruraux. → Droga, którą obraliśmy, prowadziła przez wiejskie krajobrazy. La route de Reims à Épernay est pittoresque. → Droga z Reims do Épernay jest malownicza. Une fille passe. La fille se dirige vers la boulangerie. → Przechodzi [jakaś] dziewczyna. Dziewczyna [ta] kieruje się w stronę piekarni. (konkretnej piekarni znajdującej się na danej ulicy, w danej dzielnicy). Donne-moi la clé. → Daj mi klucz. (wiadomo jaki klucz) Le médecin m’a conseillé de prendre de la vitamine D. → [Mój] lekarz zalecił mi zażywać witaminę D. Le hamster est disparu. → Chomik zniknął (mój chomik). w konstrukcjach z przymiotnikiem w stopniu najwyższym: Elle est la plus belle femme du monde. → Ona jest najpiękniejszą kobietą świata. Podobnie niektóre przymiotniki w stopniu równym tworzące sens jednostkowy jak unique → jedyny, principal → najważniejszy, suprême → najwyższy. przed nazwami kontynentów, państw, dużych wysp i regionów, rzek: l’Amérique → Ameryka, la Seine → Sekwana po czasownikach wyrażających preferencje, skłonności, predyspozycje, stany uczuciowe, postawy wartościujące np. aimer, adorer, détester, préférer, mépriser, se méfier, éviter, ignorer: J’adore le chocolat noir. → Uwielbiam gorzką czekoladę. Gardez-vous des menteurs. (de + les) → Wystrzegajcie się kłamców. przed nazwami przedmiotów szkolnych: Il étudie les mathématiques mais il a toujours préféré la chimie. → On studiuje matematykę, ale zawsze wolał chemię. Nie używa się jednak rodzajnika określonego po en, np. Elle est nulle en géographie. → Ona jest słaba z geografii. przed tytułami osób: la reine Elizabeth II → królowa Elżbieta II; le docteur Jivago → doktor Żywago; le général de Gaulle → generał de Gaulle. można mu przypisać rolę wskazującą: Passe-moi le stylo → Podaj mi (to) pióro. przed nazwiskami oznaczającymi rodzinę lub kilku jej przedstawicieli: Les Bonaparte → Bonapartowie, rodzina Bonapartów przed rzeczownikami zamiast zaimków dzierżawczych, kiedy wskazany jest ich posiadacz; dotyczy to zwłaszcza części ciała i stanu ducha: Elle a mal à la gorge. → Boli ją gardło. Il ferme les yeux. → Zamyka oczy. Il marche la tête basse. → Idzie z opuszczoną głową. On le voit toujours la cigarette aux lèvres. → Widać go ciągle z papierosem w ustach. Il s’est cassé la main. → Złamał sobie rękę. (ale: Sa main est dans le plâtre. → Jego ręka jest w gipsie). Lave-toi les mains ! → Umyj ręce! Il lui a marché sur le pied. → Nadepnął mu na stopę. Aby zaznaczyć jednak pewną okresowość lub częstość zjawiska, można użyć zaimka dzierżawczego, np. J’ai mal à ma dent. → Boli mnie ten mój ząb. Elle a sa migraine. → Ona ma [swoją] migrenę. Zaimek dzierżawczy może być też użyty, jeśli część ciała jest doprecyzowana jakimś przymiotnikiem, np. Il ouvre ses yeux fatigués. → On otwiera swoje zmęczone oczy. J’ai mal à ma/à la main gauche. → Boli mnie lewa ręka. Części garderoby w zasadzie stosuje się z zaimkiem dzierżawczym, np. Elle a sali sa robe. → Ona ubrudziła swoją sukienkę. Czasami można jednak użyć rodzajnika określonego: Il met les mains dans les poches. → Wkłada ręce do kieszeni. (możliwy również wariant ses poches). przed datami: Nous sommes le lundi 21 septembre; Paris, le 14 novembre 2002; Nous sommes le premier, le deux ou le trois ? → Mamy pierwszego, drugiego czy trzeciego? przed nazwami niektórych świąt: le jour de l'an → Nowy Rok; la Toussaint → Wszystkich Świętych ale: Noël → Boże Narodzenie; Pâques → Wielkanoc. przy określaniu miar w przeliczeniu na jednostkę: 2 euros le kilo → 2 euro za kilo; 60 km à l’heure → 60 km na godzinę jako część składowa rzeczownego zaimka dzierżawczego: Prête-moi ton portable, le mien est en panne. → Pożycz mi twój laptop, mój jest zepsuty. w utartych wyrażeniach i idiomach: fumer la pipe → palić fajkę; prendre le volant → siadać za kółko; avoir la pêche → być pełnym energii w wyrażeniach idiomatycznych w schemacie: faire + rodzajnik określony + rzeczownik: faire la vaisselle → zmywać naczynia; faire le ménage → robić porządki; faire les courses → robić zakupy.

Rodzajnik cząstkowy Rodzajnik cząstkowy (l’article partitif) jest używany przed rzeczownikami niepoliczalnymi, którymi są: ciecze, materiały sypkie, gazy, nazwy różnych substancji, nazwy rodzajów mięs tworzone od nazw zwierząt oraz pojęcia abstrakcyjne, takie jak cechy, relacje, uczucia. Rodzajnik cząstkowy oznacza, że mówiącemu chodzi o część jakiejś całości: M. Dupin a acheté du pain et de la viande → Pan Dupin kupił chleb i mięso.

Rodzajnik cząstkowy powstał ze ściągnięcia de oraz rodzajnika określonego i ma następujące formy: rodzaj męski: de + le → du, przed samogłoskami i niemym h (de l') rodzaj żeński: de la, przed samogłoskami i niemym h (de l') liczba mnoga: de + les → desdotyczy rzeczowników w liczbie mnogiej, które nie mają liczby pojedynczej, np. manger des rillettes. .

Używa się go przed: rzeczownikami oznaczającymi nieokreślone ilości lub rzeczy, których nie można policzyć: Tu manges de la viande. → Jesz mięso. Je bois de l’eau minérale. → Piję wodę mineralną. C’est quoi, cette tache sur votre pantalon ? C’est du chocolat. → A to co za plama na pańskich spodniach? To czekolada. rzeczownikami będącymi nazwami pojęć abstrakcyjnych: J’économise de l’énergie. → Oszczędzam energię. Il faut du courage pour dire non. → Trzeba odwagi, aby powiedzieć nie. Vous avez de la chance. → Ma pani szczęście. Cette fille a du talent. → Ta dziewczyna ma talent. (ale: Elle a le talent de m’ennuyer. → Ona ma talent do zanudzania mnie. – określony przez kontekst, Elle a un talent extraordinaire. → Ona ma niezwykły talent. – określony jakościowo). wyrażeniami idiomatycznymi w schemacie: faire + rodzajnik cząstkowy + nazwa czynności: Il fait du vélo. → On jedzie rowerem. faire de la politique → uprawiać politykę; faire du commerce → prowadzić handel nazwiskiem twórcy i oznacza fragment bądź przykład jego dzieła: Joue du Chopin pour nous → Zagraj nam Chopina. C’est du Rodin. → To jest [rzeźba] Rodina. w utartych wyrażeniach i idiomach: avoir de la brioche → mieć brzuszek; Je n’ai jamais eu d’accident grave, je touche du bois. → Nigdy nie miałem poważnego wypadku, odpukać w niemalowane drewno.

Ponadto stosuje się go po il y a, gdy mówi się o pogodzie: Aujourd’hui, il y a du soleil mais il y aura de la neige demain. → Dziś jest słonecznie, ale jutro będzie śnieg.

Rodzajnik ściągnięty Rodzajniki ściągnięte to połączenia rodzajników z przyimkami à i de: