Dolly Rebecca Parton Dean (ur. 19 stycznia 1946 w Pittman Center, zm. 25 sierpnia 2026 w Nashville) – amerykańska piosenkarka muzyki country, kompozytorka i autorka tekstów, multiinstrumentalistka, producentka muzyczna, aktorka, pisarka, bizneswoman i działaczka społeczna. Odznaczona Narodowym Medalem Sztuki. Należała do grona najbardziej utytułowanych wykonawców w historii muzyki rozrywkowej – zdobyła m.in. 11 nagród Grammy (w tym za całokształt twórczości) i była trzecią najczęściej nominowaną kobietą w historii tych wyróżnień, uzyskując 55 nominacji.
Autorka ponad 3 tys. piosenek, w tym „I Will Always Love You” (1973) wypromowanej przez Whitney Houston (1992). Jej imieniem nazwano owcę Dolly. Była matką chrzestną Miley Cyrus. W 2022 wprowadzona do Rock and Roll Hall of Fame. W serwisie Spotify do jej najczęściej odsłuchiwanych utworów należą m.in. „I Will Always Love You”, „Jolene” czy „9 to 5”.
Życiorys Wczesne lata Urodziła się w Pittman Center w stanie Tennessee jako jedno z dwanaściorga dzieci Avie Lee (z domu Owens) i Roberta Lee Partona, plantatora tytoniu. Rodzina miała korzenie angielskie, szkockie, irlandzkie, niemieckie i walijskie. Miała sześciu braci i pięć sióstr. Frieda i Floyd byli bliźniakami, pozostałymi braćmi byli: Denver, David, Bobby, Larry (zmarł przy porodzie) i Randy, a siostrami: Willadeene, Stella, Cassie i Rachel.
Muzyka odgrywała ważną rolę w jej życiu od najmłodszych lat. Jej dziadek był kaznodzieją zielonoświątkowym, pierwsze występy miały miejsce podczas nabożeństw w lokalnym zborze Kościoła Bożego. Jako dziecko regularnie występowała w lokalnych programach radiowych i telewizyjnych. Profesjonalną karierę muzyczną rozpoczęła w 1964 roku, po ukończeniu szkoły średniej Sevier County High School w Sevierville.
Kariera W wieku 13 lat dokonała pierwszych nagrań i pojawiła się na scenie Grand Ole Opry w Nashville, gdzie poznała Johnny’ego Casha, który zachęcił ją do kontynuowania kariery. Zamieszkała w Nashville. Pierwszy sukces osiągnęła jako współkompozytorka, kiedy wspólnie z wujkiem Billem Owensem napisała piosenki – „Put It Off Until Tomorrow” (1966) dla Billa Phillipsa i „Fuel to the Flame” (1967) dla Skeeter Davis. Obydwa utwory znalazły się na listach przebojów country. thumb|Porter Wayne Wagoner i Dolly Parton (1969) thumb|Dolly Parton (1983) thumb|Dolly Parton (2011) W 1965, w wieku 19 lat podpisała kontrakt z Monument Records. 30 maja 1966 wyszła za mąż za Carla Thomasa Deana, którego poznała dwa lata wcześniej w pralni w Nashville. W 1967 wydała swoje pierwsze single – „Dumb Blonde” i „Something Fishy” oraz debiutancki album Hello, I’m Dolly. W tym samym roku została zaproszona przez Portera Wagonera do jego cyklicznego programu telewizyjnego z muzyką country, który oglądało ponad 45 mln widzów i podpisała umowę z firmą fonograficzną RCA. Nagrany w duecie z Wagonerem singel „The Last Thing on My Mind” (1967) trafił do pierwszej dziesiątki notowania country. Pierwsza solowa piosenka „Joshua” (1970) była na pierwszym miejscu notowania.
Przez kolejnych sześć lat, od 1971 począwszy, jej piosenki były w ścisłej czołówce listy. Jej kolejna kompozycja „Jolene” (1973) stała się sukcesem w USA i Wielkiej Brytanii, a w 2004 porywającą wersję nagrał zespół The White Stripes. Z kolei ballada „I Will Always Love You” (1973) nagrana przez Whitney Houston na potrzeby filmu Bodyguard (1992) okazała się megahitem na całym świecie, wcześniej Elvis Presley chciał przerobić ten utwór, ale gdy jego menedżer, płk Tom Parker, zażądał przepisania połowy praw autorskich na swego podopiecznego, Parton odmówiła. W 1975 Parton zakończyła współpracę z Wagonerem, choć artysta nadal wspierał ją w karierze.
W latach 70. była jedną z najważniejszych postaci amerykańskiego świata rozrywki. Podjęła współpracę z menedżerką Sandy Gallin, która zajmowała się jej karierą przez 25 lat. Miała w telewizji własny program Dolly! (1976–1977). Jej album Here You Come Again (1977) sprzedał się w liczbie 1 mln egzemplarzy, zajmując pierwsze miejsce na liście albumów country i docierając do 20. miejsca na liście pop. Jej single – „Love Is Like a Butterfly” (1974), „Heartbreaker”, (1978), „Baby I’m Burning” (1979), „You’re the Only One” (1979) i „Sweet Summer Lovin'” (1979) – zdobywały szczyty notowań list przebojów.
W 1978 odebrała swoją pierwszą nagrodę Grammy. Za występ w programie ABC Cher... Special (1978) była nominowana do nagrody Emmy. Jej zdjęcia opublikowane były na okładkach najważniejszych magazynów, takich jak: „People” (w kwietniu 1977, w sierpniu 1982, w lipcu 1984), „Star” (w sierpniu 1978), „Playboy” (w październiku 1978), „Life” (w październiku 1979), „Tit-Bits” (w marcu 1980, w kwietniu 1981), „Rolling Stone” (w grudniu 1980), „Film” (w czerwcu 1984), „Interview” (w lipcu 1984, w lipcu 1989), „TV Guide” (w październiku 1987, w listopadzie 1993) i „Vanity Fair” (w czerwcu 1991).
Jako aktorka zadebiutowała rolą pracowitej i ambitnej sekretarki Doralee Rhodes w komedii Colina Higginsa Od dziewiątej do piątej (Nine To Five, 1980). Za występ była nominowana do Złotego Globu dla najlepszej aktorki w filmie komediowym lub musicalu i dla najbardziej obiecującej nowej aktorki, a za utwór z filmu „9 to 5” (1980) otrzymała dwie Nagrody Grammy za najlepszą piosenkę country i najlepsze żeńskie wokalne wykonanie country oraz People’s Choice Award za ulubiony motyw/utwór z filmu, a ponadto zdobyła nominację do Oscara za najlepszą piosenkę oryginalną. Przebojami stały się śpiewane przez nią utwory: „Starting Over Again” (1980), „Old Flames Can’t Hold a Candle to You” (1980) i „Islands in the Stream” (1983; napisany przez Barry’ego Gibba z Bee Gees) w duecie z legendą country Kennym Rogersem. Jako Mona Stangley w komedii muzycznej Colina Higginsa Najlepszy mały burdelik w Teksasie (The Best Little Whorehouse in Texas, 1982) była nominowana do nagrody Złotego Globu dla najlepszej aktorki w filmie komediowym lub musicalu. W komedii muzycznej Boba Clarka Kryształ górski (Rhinestone, 1984) zagrała piosenkarkę Jake Farris, jednak utwór „Drinkenstein” z filmu przyniósł jej Złotą Malinę w kategorii najgorsza piosenka.
W 1986 otworzyła swój park rozrywki o nazwie Dollywood i reaktywowała swój program telewizyjny. W komediodramacie Herberta Rossa Stalowe magnolie (Steel Magnolias, 1989) wystąpiła w roli Truvy Jones. W telewizyjnym dramacie muzycznym NBC Dziki teksański wiatr (Wild Texas Wind, 1991), którego także była współscenarzystką, u boku Gary’ego Buseya zagrała piosenkarkę Thiolę „Big T” Rayfield z zespołu Texas Swing, uwikłaną w brutalny, destrukcyjny związek, który prowadzi do napięcia i morderstwa. Piosenka „The Day I Fall in Love” w duecie z Jamesem Ingramem, nagrana do komedii familijnej Beethoven 2 (Beethoven’s 2nd, 1993) zdobyła nominację do Oscara i Złotego Globu. Za wykonywany przez nią utwór „Travelin’ Thru” z dramatu Duncana Tuckera Transamerica (2005) zdobyła kolejną nominację do Oscara i Złotego Globu. W 2006 wydała książkę kucharską Dolly’s Dixie Fixin’s: Love, Laughter, and Lots of Good Food. W 2007 założyła wytwórnię Dolly Records, wydała jej nakładem singla „Better Get To Livin'” (2007), a następnie studyjny album Backwoods Barbie (2008), koncertowy Live From London (2009), dokumentujący występ w londyńskiej O2 Arena i 42. płytę w karierze Blue Smoke (2014).
Poprzez założoną przez siebie fundację Dollywood Foundation pomagała rozwijać czytelnictwo dzieci, wspierała chorych na AIDS, mniejszości seksualne, zatrudniała do pracy osoby z biednych regionów, wspomagała Amerykański Czerwony Krzyż i centra leczenia nowotworów.
Śmierć Zmarła 25 sierpnia 2026, cztery dni po przyjęciu do szpitala Vanderbilt-Ingram Cancer Center w Nashville, w wieku 80 lat. Oficjalny komunikat tego samego dnia przekazał jej siostrzeniec, Bryan Seaver. Przedstawiciele artystki potwierdzili, że przyczyną zgonu była krótka walka z chorobą nowotworową, której dokładnego rodzaju nie ujawniono. W ostatnich miesiącach życia Parton zmagała się również z innymi problemami zdrowotnymi, m.in. z kamicą nerkową, przez które w maju 2026 odwołała rezydenturę koncertową w Las Vegas. Media przypominały również, że piosenkarka była w głębokiej żałobie po śmierci męża, Carla Thomasa Deana, który zmarł w marcu 2025.
Wiadomość o śmierci artystki wywołała międzynarodowe reakcje. Oficjalne oświadczenie wydał m.in. prezydent USA Donald Trump, który zarządził opuszczenie flag państwowych do połowy masztu na jeden tydzień. W Portoryko ogłoszono czwartek 27 sierpnia dniem żałoby narodowej. Hołd artystce i jej działalności filantropijnej złożyli liczni przedstawiciele świata kultury oraz polityki. Zgodnie z wolą Parton, uroczystości pogrzebowe zaplanowano jako prywatne; rodzina poprosiła fanów, aby zamiast składania kwiatów wspierali jej fundację Imagination Library.
Dyskografia
Filmografia Filmy Rok Film Rola Reżyser 1980 Od dziewiątej do piątej (Nine to Five) Doralee Rhodes Colin Higgins 1982 Najlepszy mały burdelik w Teksasie (The Best Little Whorehouse in Texas) Mona Stangley 1984 Kryształ górski (Rhinestone) Jake Farris Bob Clark 1986 Święta w górach (A Smoky Mountain Christmas, TV) Lorna Davis Henry Winkler 1989 Stalowe magnolie (Steel Magnolias) Truvy Jones Herbert Ross 1991 Dziki teksański wiatr (Wild Texas Wind, TV) Thiola „Wielka T” Rayfield Joan Tewkesbury 1992 Prosto z mostu (Straight Talk) Shirlee Kenyon Barnet Kellman 1993 Bogate biedaki (The Beverly Hillbillies) w roli samej siebie (cameo) Penelope Spheeris 1995 Naomi & Wynonna: Love Can Build a Bridge (TV) w roli samej siebie Bobby Roth 1996 Anielska misja (Unlikely Angel, TV) Ruby Diamond Michael Switzer 1999 Powrót gwiazdy (Jackie’s Back, TV) w roli samej siebie Robert Townsend Blue Valley Songbird (TV) Leanna Taylor Richard A. Colla 2002 Frank McKlusky, C.I’. Edith McKlusky Arlene Sanford 2005 Miss Agent 2: Uzbrojona i urocza (Miss Congeniality 2: Armed and Fabulous) w roli samej siebie (cameo) John Pasquin 2011 Gnomeo i Julia (Gnomeo & Juliet) Dolly Gnome (głos) Kelly Asbury Rok, w którym Dolly Parton była moją mamą (The Year Dolly Parton Was My Mom) w roli samej siebie (głos) Tara Johns Hollywood to Dollywood (dokumentalny) w roli samej siebie (cameo) Gary Michael Walters 2012 Radośnie śpiewajmy (Joyful Noise) G.G. Sparrow Todd Graff 2020 Dolly Parton: Cudownych Świąt! (Christmas on the Square) anioł Debbie Allen
Seriale 1976–1977: Dolly! – w roli samej siebie 1977: Musikladen – w roli samej siebie 1984–2017: Today – w roli samej siebie 1986: Alvin i wiewiórki – w roli samej siebie (głos) 1990: Projektantki – w roli samej siebie 1999: Simpsonowie – w roli samej siebie (głos) 2005: Reba jako Dolly Majors 2006, 2007, 2010: Hannah Montana jako ciocia Dolly 2022: Grace i Frankie jako Agnes 2022: The Orville – hologram jej samej
Przypisy
Linki zewnętrzne Dolly Parton On-Line
Kategoria:Amerykańskie wokalistki country Kategoria:Amerykańskie soprany Kategoria:Amerykańskie aktorki dubbingowe Kategoria:Amerykańskie aktorki filmowe Kategoria:Amerykańskie aktorki głosowe Kategoria:Amerykańskie aktorki telewizyjne Kategoria:Członkowie Rock and Roll Hall of Fame Kategoria:Członkowie Songwriters Hall of Fame Kategoria:Laureaci Kennedy Center Honors Kategoria:Laureaci Nagrody Grammy Kategoria:Laureaci Nagrody za działalność humanitarną im. Jeana Hersholta Kategoria:Odznaczeni National Medal of Arts Kategoria:Amerykanie pochodzenia brytyjskiego Kategoria:Amerykanie pochodzenia irlandzkiego Kategoria:Amerykanie pochodzenia niemieckiego Kategoria:Amerykanie pochodzenia szwedzkiego Kategoria:Amerykanie pochodzenia walijskiego Kategoria:Laureaci Złotej Maliny za najgorszą piosenkę oryginalną Kategoria:Laureaci nagrody Primetime Emmy Kategoria:Zmarli na choroby nowotworowe Kategoria:Urodzeni w 1946 Kategoria:Zmarli w 2026