Trójmorze (w skrócie 3SI lub TSI od ang. Three Seas Initiative, także BABS od ang. Baltic, Adriatic, Black Sea Initiative; łac. Trimarium) – międzynarodowa inicjatywa gospodarczo-polityczna skupiająca 13 państw Unii Europejskiej położonych między Morzem Bałtyckim, Czarnym i Adriatyckim: Austrię, Bułgarię, Chorwację, Czechy, Estonię, Grecję, Litwę, Łotwę, Polskę, Rumunię, Słowację, Słowenię i Węgry. Uczestnikami stowarzyszonymi są Ukraina, Mołdawia (od 2023), Albania i Czarnogóra (od 2025), a partnerami strategicznymi Japonia (od 2024), Hiszpania, Turcja (od 2025) i Włochy (od 2026). Obszar państw Trójmorza stanowi prawie jedną trzecią powierzchni UE i zamieszkuje go ok. 120 milionów ludzi.
Inicjatywę powołano w 2015 roku z inicjatywy prezydentów Polski i Chorwacji, Andrzeja Dudy i Kolindy Grabar-Kitarović. Jej celem jest wzmocnienie połączeń infrastrukturalnych na osi północ-południe (transport, energetyka, cyfryzacja), które w okresie zimnej wojny rozwijano głównie na osi wschód-zachód ku ZSRR. Do kluczowych projektów należą droga Via Carpatia, gazociąg Baltic Pipe, Terminal LNG im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Świnoujściu oraz linia kolejowa Rail Baltica.
Choć Trójmorze bywa porównywane z historyczną koncepcją Międzymorza, różni się od niej założeniami: działa w ramach UE (wszystkie państwa członkowskie są jednocześnie członkami Unii), nie jest skierowane przeciwko żadnemu państwu i koncentruje się na współpracy gospodarczej, nie wojskowej. Znaczenie Inicjatywy wzrosło po inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku, kiedy wcześniejsze inwestycje w dywersyfikację energetyczną okazały się strategicznie trafne.
Historia Pierwsze spotkanie Inicjatywy odbyło się 29 września 2015 roku w Nowym Jorku, a pierwszy formalny szczyt w Dubrowniku w sierpniu 2016 roku, gdzie przyjęto deklarację wskazującą cele współpracy w dziedzinach energetyki, transportu (w tym Via Carpatia), komunikacji cyfrowej i gospodarki.
Na szczycie w Warszawie w 2017 roku, w którym wziął udział prezydent USA Donald Trump, zapowiedziano powołanie Funduszu Trójmorza i Sieci Izb Handlowych Trójmorza oraz zaprezentowano katalog wspólnych inwestycji. W 2019 roku Bank Gospodarstwa Krajowego i rumuński EximBank podpisały w Luksemburgu akt założycielski Funduszu.
W styczniu 2021 roku prezydenci Ukrainy i Mołdawii, Wołodymyr Zełenski i Maia Sandu, podpisali w Kijowie deklarację o zainteresowaniu uczestnictwem w Inicjatywie. Oba państwa uzyskały status partnerów stowarzyszonych na szczycie w Bukaresztcie w 2023 roku, kiedy do Inicjatywy przystąpiła też Grecja jako trzynasty członek. Na 9. szczycie w Wilnie w 2024 roku Japonia została partnerem strategicznym. Na szczycie w Warszawie w 2025 roku Turcja i Hiszpania uzyskały status partnerów strategicznych, a Albania i Czarnogóra zostały uczestnikami stowarzyszonymi. Na 11. szczycie w Dubrowniku w kwietniu 2026 roku partnerem strategicznym zostały Włochy.
Cele mały|Szczyt Inicjatywy Trójmorza Warszawa 2017 W deklaracji z Bukaresztu w 2018 roku za trzy główne cele Trójmorza uznano: zdynamizowanie rozwoju gospodarczego regionu, wzmocnienie spójności UE oraz wzbogacenie więzi transatlantyckich. Cele te realizowane są w trzech obszarach:
Energetyka. Dywersyfikacja źródeł i szlaków dostaw energii, budowa połączeń gazowych i elektroenergetycznych na osi północ-południe, rozwój terminali LNG i infrastruktury odnawialnych źródeł energii.
Transport. Budowa i modernizacja połączeń drogowych, kolejowych i wodnych łączących Bałtyk z Adriatykiem i Morzem Czarnym, uzupełniających infrastrukturę odziedziczoną po okresie zimnej wojny, zorientowaną głównie na osi wschód-zachód.
Cyfryzacja. Rozbudowa sieci szerokopasmowych i 5G, wzmocnienie cyberbezpieczeństwa i rozwój usług cyfrowych w regionie.
Inicjatywa opiera się na corocznych szczytach organizowanych rotacyjnie przez państwa członkowskie, na których przyjmowane są deklaracje polityczne i zatwierdzane projekty infrastrukturalne.
Kluczowe projekty W raporcie o stanie projektów z 2024 roku wymieniono 143 przedsięwzięcia priorytetowe o łącznej wartości szacowanej na 111 mld EUR, z czego ok. 40% budżetu zostało zabezpieczone. Do końca 2024 roku zrealizowano 14 projektów, a kolejnych 19 znajdowało się w zaawansowanym stadium realizacji. Największy udział w portfelu stanowią projekty transportowe (51%), przed energetycznymi (39%) i cyfrowymi (10%).
Transport Via Carpatia – droga ekspresowa łącząca Kłajpedę na Litwie z Salonikami w Grecji, przebiegająca przez Polskę, Słowację, Węgry, Rumunię i Bułgarię. Stanowi główną oś transportową regionu na kierunku północ-południe. Rail Baltica – linia kolejowa o europejskim rozstawie szyn (1435 mm) łącząca Tallinn, Rygę i Kowno z siecią kolejową UE. Planowane ukończenie po 2030 roku.
Energetyka Terminal LNG im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Świnoujściu – terminal regazyfikacyjny LNG, rozbudowany w 2024 roku do przepustowości 8,3 mld m³ rocznie. Umożliwia import gazu z Kataru, USA i Norwegii. Baltic Pipe – gazociąg łączący norweskie złoża Morza Północnego z Polską przez Danię. Uruchomiony 1 października 2022 roku, zastąpił dostawy z rosyjskiego gazociągu jamalskiego. BRUA – gazociąg łączący Bułgarię, Rumunię, Węgry i Austrię, umożliwiający dywersyfikację dostaw gazu z regionu Morza Czarnego i Morza Kaspijskiego.
Znaczenie geopolityczne Znaczenie Inicjatywy wzrosło po inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku, kiedy wcześniejsze inwestycje w dywersyfikację energetyczną umożliwiły państwom regionu szybkie ograniczenie zależności od rosyjskich surowców.
Wójtowicz (2020) porównał kultury strategiczne państw Trójmorza i stwierdził więcej zbieżności niż różnic: wspólna orientacja atlantycka i priorytet obrony terytorialnej w ramach NATO. Główna linia podziału dotyczy stosunku do Rosji: państwa z doświadczeniem okupacji sowieckiej traktują ją jako bezpośrednie zagrożenie, Węgry i Chorwacja utrzymują pragmatyczne relacje energetyczne. Grgić (2023) i Bouwers (2025) wskazują, że Trójmorze wpisuje się w proces redefinicji tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej, przekształcając region z biernego zaplecza w podmiot budujący europejską autonomię strategiczną.
Po 2022 roku retoryka Inicjatywy przesunęła się od deklarowanego skupienia na gospodarce ku otwartemu uznaniu funkcji obronnych projektów infrastrukturalnych. Deklaracja ze szczytu w 2024 roku podkreśliła potrzebę wzmocnienia korytarzy północ-południe jako infrastruktury podwójnego zastosowania (dual-use), umożliwiającej szybkie przerzucanie sił NATO wzdłuż wschodniej flanki Sojuszu. Budginaite-Froehly (2025) zaproponowała ustanowienie w ramach Trójmorza centrum innowacji obronnych (Defense Innovation Hub), które integrowałoby kwestie bezpieczeństwa z planowaniem infrastrukturalnym od fazy projektowej, zamiast dobudowywać elementy ochronne do istniejących obiektów.
Państwa członkowskie + Kraje członkowskieLp.PaństwoLudność (2025)Uwagi1 9 197 20026 437 400gospodarz szczytu w 202133 874 400państwo założycielskie; gospodarz szczytu w 2016 i 2026410 909 50051 370 000gospodarz szczytu w 2020610 409 500członek od 202372 890 700gospodarz szczytu w 202481 856 900gospodarz szczytu w 2022936 497 500państwo założycielskie; gospodarz szczytu w 2017 i 20251019 036 400współzałożyciel Funduszu Trójmorza; gospodarz szczytu w 2018 i 2023115 419 500122 130 900gospodarz szczytu w 2019139 539 500Łącznie119 569 400
+ Partnerzy strategiczni i uczestnicy stowarzyszeniPaństwoStatusOd Komisja Europejskapartner strategiczny2017partner strategiczny2017partner strategiczny2017uczestnik stowarzyszony2023uczestnik stowarzyszony2023partner strategiczny2024partner strategiczny2025partner strategiczny2025uczestnik stowarzyszony2025uczestnik stowarzyszony2025partner strategiczny2026
Fundusz Trójmorza
Fundusz Inwestycyjny Inicjatywy Trójmorza został powołany w 2019 roku przez Bank Gospodarstwa Krajowego i rumuński EximBank. Instytucje założycielskie złożyły zobowiązania do wpłat w łącznej kwocie przekraczającej 500 mln euro, a docelowo fundusz ma zebrać od 3 do 5 mld euro od instytucji publicznych i prywatnych inwestorów. Rada nadzorcza składa się z przedstawicieli banków rozwoju z Polski, Rumunii i Czech. Stany Zjednoczone zadeklarowały 1 mld dolarów wsparcia dla Funduszu, jednak do 2021 roku przekazano jedynie 300 mln.
Indeks CEEplus W 2019 roku prezesi siedmiu giełd regionu (Warszawa, Praga, Bratysława, Budapeszt, Bukareszt, Lublana, Zagrzeb) powołali wspólny indeks giełdowy CEEplus, obejmujący ponad 100 najbardziej płynnych spółek z regionu Trójmorza. Indeks jest kalkulowany i publikowany przez GPW i stanowi instrument bazowy dla funduszu pasywnego inPZU CEEplus.
Forum Regionów Trójmorza Od 2018 roku w ramach Inicjatywy działa Forum Regionów Trójmorza, zainicjowane przez Prezydenta RP Andrzeja Dudę. Pierwsze forum odbyło się w Jasionce k. Rzeszowa, gdzie powołano Obserwatorium Regionów Trójmorza zajmujące się gromadzeniem danych statystycznych o regionie. Na drugim forum w Lublinie (2021) podpisano Deklarację Lubelską o utworzeniu Sieci Gospodarczej Regionów Trójmorza, łączącej samorządy z Polski, Litwy, Słowacji, Węgier i Rumunii.
Krytyka Od początku istnienia Inicjatywy Trójmorza pojawiały się pytania, czy nie stanowi ona rozłamu w ramach Unii Europejskiej i czy nie zmierza do antagonizowania państw położonych w innych regionach. Część czeskich dyplomatów postrzegała projekt jako „mocarską” koncepcję odtwarzającą Międzymorze z epoki Józefa Piłsudskiego i rodzaj koalicji politycznej przeciwko Niemcom i Francji.
W 2016 roku niemiecka prasa pisała, że Trójmorze może utrwalać podziały w UE. Niemcy obawiały się, że Porozumienie stanie się dla USA mechanizmem, poprzez który zwiększą one swoją obecność gospodarczą w Europie Środkowej. Koncepcja zakładała stworzenie regionalnej alternatywy ekonomicznej i z czasem politycznej dla Unii Europejskiej, rozumianej jako ciało zdominowane przez państwa założycielskie, przede wszystkim przez Niemcy.
Lista szczytów Trójmorza DataMiejsceGospodarzUwagi1 25–26 sierpnia 2016 Dubrownik Kolinda Grabar-Kitarović2 6–7 lipca 2017 Warszawa Andrzej Duda Gościem specjalnym szczytu był ówczesny prezydent USA Donald Trump317–18 września 2018 BukaresztKlaus IohannisPowołanie Funduszu Trójmorza44–5 czerwca 2019 LublanaBorut Pahor519–20 października 2020 TallinnKersti Kaljulaid68–9 lipca 2021 SofiaRumen Radew720–21 czerwca 2022 RygaEgils LevitsUkraina otrzymała specjalny rodzaj partnerstwa z państwami Trójmorza86–7 września 2023 BukaresztKlaus IohannisGrecja stała się członkiem Inicjatywy Trójmorza, a Mołdawia i Ukraina partnerami stowarzyszonymi911 kwietnia 2024 WilnoGitanas NausėdaJaponia została partnerem strategicznym Inicjatywy1028–29 kwietnia 2025 WarszawaAndrzej DudaTurcja i Hiszpania zostały partnerami strategicznymi; Albania i Czarnogóra uczestnikami stowarzyszonymi1128–29 kwietnia 2026 DubrownikZoran MilanovićWłochy zostały partnerem strategicznym
Zobacz też
Inicjatywa Środkowoeuropejska Międzymorze Bukaresztańska Dziewiątka Grupa Wyszehradzka polityka wielowektorowa kultura strategiczna bezpieczeństwo energetyczne
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Oficjalna strona Inicjatywy Trójmorza
Kategoria:Międzynarodowe organizacje rządowe Kategoria:Europejskie organizacje międzynarodowe Kategoria:Polityka zagraniczna Polski Kategoria:Polityka zagraniczna Węgier Kategoria:Polityka zagraniczna Czech Kategoria:Polityka Słowacji Kategoria:Polityka Austrii Kategoria:Geopolityka Kategoria:Polityka Chorwacji Kategoria:Polityka Słowenii Kategoria:Polityka Rumunii Kategoria:Polityka Bułgarii Kategoria:Polityka Litwy Kategoria:Polityka Łotwy Kategoria:Polityka Estonii