B’nai B’rith „Austria-Ezra” Bielsko (hebr. B’nai B’rith: בני ברית; pol. Synowie Przymierza; hebr. Ezra: עזרה; pol. pomoc) – pierwsza na terenie monarchii austro-węgierskiej loża B’nai B’rith założona w Bielsku w 1889. Przyjęła nazwę własną „Austria”.

mały|prawo|Emblemat bielskiej loży B’nai B’rith przedstawiający gwiazdę Dawida i ręce złożone w uścisku.

Cele i charakter mały|Obraz symboliczny bielskiej loży B’nai B’rith „Austria”. Wisi obecnie w siedzibie Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej Bielska loża w statucie z okresu międzywojennego miała zapisane, że jej celem jest krzewienie wśród Żydów najczystszych zasad miłości bliźniego, najwyższych ideałów ludzkości i patriotyzm, wpajanie zasad etycznych, zamiłowania do piękna oraz do ofiarnej pracy dla dobra ogółu, popieranie i rozpowszechnianie nauki, literatury i sztuki, udzielanie pomocy radą i czynem wszystkim znajdującym się w potrzebie, łagodzenie nędzy ubogich, otaczanie opieką wdów, sierot i chorych, a także popieranie instytucji zmierzających do realizowania tych zasad w życiu. Sprawy polityczne były z zasady wykluczone z zakresu działania. Unikano także zajmowania się kwestiami religijnymi. W przemówieniu jubileuszowym z okazji 30-lecia istnienia bielskiej loży można przeczytać:

W dokumentach bielska loża B’nai B’rith używała nomenklaturę: „loża”, „zakon”, „bracia” oraz specyficzny rytuał spotkań i inicjacji nowych członków wzorowany na lożach wolnomularskich. Sama organizacja wielokrotnie odżegnywała się tego, by klasyfikować ich jako lożę wolnomularską, między innymi pisząc: Nasze stowarzyszenie nie ma nic wspólnego ze stowarzyszeniami masońskimi. Próbę rekonstrukcji tekstów i dokładny przebieg rytuału inicjacyjnego nowych członków bielskiej loży opisał, na podstawie odnalezionych dokumentów, historyk Jacek Proszyk w czasopiśmie „Studia Judaica”.

Historia mały|prawo|Zaproszenie na uroczystość z okazji 90-lecia istnienia B’nai B’rith w Bielsku 1933 mały|prawo|Siedziba Gminy Żydowskiej i B’nai B’rith w Bielsku, ul.Mickiewicza 22 mały|prawo|Reprezentanci do Wielkiej Loży oraz komitety B’nai B’rith z Bielska mały|prawo|Zaproszenie na spotkanie z pisarzem Ksawerym Pruszyńskim Przyczyną powstania bielskiej loży było wydalenie galicyjskich Żydów z prowincji Cesarstwa Niemieckiego, co spowodowało, że wielu członków niemieckich stowarzyszeń B’nai B’rith, szczególnie loży „Concordia” w Katowicach (założona w 1883), przeniosło się do Bielska w monarchii austro-węgierskiej. W dniu 1 września 1889 odbyła się, za zgodą Komitetu Wykonawczego B’nei B’rith w USA, inauguracja bielskiej loży. Oryginalna jej nazwa brzmiała: Israelitische Humanitäts-Verein „Austria” B’nai B’rith Bielitz österreichische Schlesien. 5 stycznia 1890 nastąpiło uroczyste przekazanie świadectwa powołania loży, które nadeszło pocztą z Nowego Jorku. Z biegiem czasu jej działalność loży-matki rozszerzała się i mogła zainicjować powołanie nowych lóż-córek: „Solidarność” w Krakowie (1892), „Union” w Pilźnie (1892), „Silesia” w Opawie i „Bohemia” w Pradze (1893). Gdy w 1894 w Pradze zgodnie z wzorem niemieckich i amerykańskich lóż spotkały się austriackie związki humanitarne B’nai B’rith, uroczyście powołano do życia Verband der österreichische Humanitätsvereine B’nai B’rith 10. Distrikt (Związek Austriackich Humanitarnych Związków B’nei B’rith, 10. Dystrykt). Podobnie szybko miała się urzeczywistnić myśl zjazdu w Bielsku, która wyszła z inicjatywy jej prezydenta, dra Jakuba Schanzera. Już w 1903 odbył się w Bielsku pierwszy zjazd braci lóż wschodnich, po nim nastąpiły kolejne w Opawie, Krakowie i Brnie. Po I wojnie, gdy Bielsko stało się miastem wchodzącym w skład II Rzeczypospolitej Polskiej, z punktu widzenia politycznego trudno było bielskiej loży zachować nazwę „Austria”. 21 grudnia 1925 loża podjęła decyzję o zmianie nazwy na „Ezra” (hebr. Ezra: עזרה; pol. pomoc). W okresie międzywojennym bielska „Ezra” należała do polskiego Związku Żydowskich Stowarzyszeń Humanitarnych B’nei B’rith Dystrykt XIII, do którego należały oprócz bielskiej, następujące loże: „Michała Sachsa” Chorzów, „Concordia” Katowice, „Solidarność” Kraków, „Rafała Koscha” Leszno, „Leopolis” Lwów, „Montefiore” Łódź, „Amicitia” Poznań, „Humanitas” Przemyśl, „Achdut” StanisławówOlga Ciwkacz, "Z dziejów Towarzystwa Humanitarnego Żydowskiego B'nei B'rith Achdut loży w Stanisławowie." Żydzi wschodniej Polski. Seria V. W kregu judaizmu. Red. naukowa J. Ławski i I. E. Rusek. Białystok, 2017. s.337-348. i „Braterstwo” Warszawa. Loże działały na mocy Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 października 1932 – Prawo o stowarzyszeniach. Spotkania odbywały się w poniedziałki o godz. 20:30 początkowo w siedzibie Gminy Wyznaniowej Żydowskiej przy ul. Mickiewicza 22 (Elisabethstrasse 22), a od 16 września 1935 w nowym lokalu loży przy ul. Dąbrowskiego 6/m7, na I piętrze. W czasach II Rzeczypospolitej bielska „Ezra” należała do grupy lóż niemieckojęzycznych wraz z Katowicami, Królewską Hutą (Chorzowem), Poznaniem i Lesznem, skupiających w 1928 roku 321 członków. Polskojęzyczne loże skupiały w tym czasie ok. 600 członków. 24 stycznia 1928 w bielskiej loży odbyło się zebranie reprezentantów zakonu dystryktu XIII. Organizatorem spotkania był dr Maurycy Reich. Bielską lożę reprezentowali: Eduard Feuerstein, Eugen Kellner, Berthold Simachowitz oraz rabin dr Markus Steiner. Dyskutowanymi punktami obrad były między innymi: sprawozdanie z działalności Wielkiej Loży, sprawa Instytutu Nauk Judaistycznych w Warszawie, problem zmiany rytuału, sprawozdania finansowe i budżetowe oraz wybory członków do komitetów.

Działalność Począwszy od 1905 organizowano publiczne odczyty wspólnie z zarządem Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku w sali ich nowo wybudowanego gmachu kancelarii. Współpraca z gminą wyznaniową umożliwiła loży wspieranie i współtworzenie prac przy działalności opieki społecznej. Członkowie B’nai B’rith wspomagali gminę w przeprowadzeniu reformy opieki społecznej i stworzyli centralny organ zarządzający, mający na celu rozsądne i celowe wspieranie biednych. Ten centralny organ, w którego rękach złożona była cała żydowska opieka społeczna, składał się z trzech delegowanych komisji wyznaniowych: Bractwo Chewra Kadischa, Jüdischen Frauenwohltätigkeitsvereines (Żydowski Kobiecy Związek Dobroczynny) i „Austria” B’nai B’rith połączonych w Armenunterstützungs-Kommission (Komisję Wspierania Biednych). Podobnie połączyła bielska loża również miejscowe żydowskie towarzystwa naukowe. Dzięki staraniom „Austrii” powstała komisja o nazwie Jüdischer Volksbildungsausschutz (Żydowska Komisja Kształcenia Ludowego), w której reprezentowane były stowarzyszenia naukowe, gmina wyznaniowa i żydowscy nauczyciele. Komisja była sponsorowana głównie z datków przekazywanych przez członków loży B’nai B’rith. Również tutejsze stowarzyszenie rzemieślnicze było wspierane przez lożę, która doprowadziła do jego rozwoju. Zwłaszcza dzięki staraniom przewodniczącego, radcy Josefa Langfeldera, napłynęły składki i darowizny, które przyczyniały się do rozwoju kształcenia w rzemiośle bielskich Żydów. Aby wspomóc organizację w rozpowszechnianiu swoich idei, małżeństwo Jakub i Theresa Schanzer z okazji 25 rocznicy zawarcia ślubu powołali ku temu 27 marca 1917 fundację dobroczynną swojego imienia. Celem fundacji było wydawanie drukiem i rozpowszechnianie prac mających za cel zbliżanie do siebie ludzi w duchu tolerancji i humanizmu. Do innych ważnym działań prowadzonych z inicjatywy bądź ze wsparciem loży należało założenie Jüdische Volksbank (Żydowskiego Banku Ludowego) czy powstanie 5-klasowej żydowskiej szkoły powszechnej i dwuletniego przedszkola w Bielsku. Jednak członkowie B’nai B’rith najaktywniej zaangażowali się w działalność i finansowanie dwóch stowarzyszeń: Freitischverein (Towarzystwo Darmowego Stołu w Bielsku) i Ferienheim (Dom Wakacyjny w Bielsku). Niemały wkład w prowadzoną działalność dobroczynną wśród ludności żydowskiej Bielska miała też inicjatywa powołania żydowskiego domu sierot w Jaworzu, zwanego potocznie Fundacją Simachowitzów. W czasie I wojny światowej w sposób szczególny swą dobroczynną działalność zaznaczyło bielskie B’nai B’rith, tworząc komitet, na czele którego stanęli: ówczesny prezydent i radny, prof. Eduard Feuerstein oraz radny dr Oskar Schanzer. Organizacja zaoferowała wszelką pomoc, jakiej w danym momencie mogli udzielić, aby zaspokoić potrzeby uchodźców ze wschodniej Galicji, a środki na ten cel zostały zebrane w znacznym stopniu przez jej członków. W okresie międzywojennym nadal instytucja ta jednoczyła wiele środowisk żydowskich, które na innych polach aktywności społecznej i politycznej konkurowały ze sobą. Bowiem idee loży stanowiły platformę współpracy dla Bertholda Simachowitza (asymilatora proniemieckiego), Zygmunta Arzta (syjonisty), Józefa Rabinowitza (ortodoksa) czy rabina dra Samuela Hirschfelda (lidera religijnych syjonistów z Mizrachi). W okresie międzywojennym, podobnie jak w czasach austriackich, działaniami prowadzonymi przez członków loży było urządzanie odczytów, zebrań, pogadanek, utrzymywanie biblioteki, pielęgnowanie życia towarzyskiego, udzielanie pomocy moralnej i materialnej swym członkom, akcje humanitarne i społeczne. Każde zebranie rozpoczynał prezydent uroczystym przemówieniem. Podobne przemówienie wygłaszał wiceprezydent przy zamknięciu zebrania. Porządek obrad zazwyczaj zawierał następujące punkty: usprawiedliwienie nieobecnych, odczytanie protokołu poprzedniego zebrania, odczytanie korespondencji, sprawozdanie o kandydatach, przyjęcie kandydatów, wprowadzenie kandydatów, zgłoszenie nowych kandydatów, sprawozdanie „grona urzędników”, sprawozdanie kasowe, sprawozdanie komitetów (komisji), omówienie spraw dotyczących celów i zadań stowarzyszenia oraz wolne wnioski. Obrady na zebraniach odbywały się z powagą i godnością przy ścisłym zachowaniu form parlamentarnych i uwzględnieniem braterskiego węzła łączącego członków.