Wielkie Księstwo Litewskie (rus. Велїкое кнꙗзство ЛїтовскоеMychajło Hruszewski, Miscellanea. Примітки до тексту Галицько-Волинської рукописї, с. 7, pdf p. 45 // Записки Наукового товариства імені Шевченка, том VIII, 1895, кн. 4. Львів, 1895.Marian Gumowski. Pieczęcie książąt litewskich // Ateneum Wileńskie[pl]. Wilno, 1930. Rok VII. – Zeszyt 3–4. – s. 725., ), potocznie: Litwa, w historiografii określana jako Litwa historyczna – państwo powstałe w wyniku zjednoczenia plemiennych księstw litewskich w roku 1236 przez Mendoga. Od 1316 do 1569 pod władzą dziedzicznych wielkich książąt litewskich z dynastii Giedyminowiczów (i jej bocznej linii Jagiellonów). Od 1385 w unii z Polską. W latach 1569–1795 jeden z dwóch równoprawnych członów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wielkie Księstwo Litewskie obejmowało obszar dzisiejszej Litwy i Białorusi, a w największym zasięgu terytorialnym (XIV–XVI wiek) również środkowej i częściowo wschodniej i południowej Ukrainy, zachodnich kresów Rosji, Podlasia oraz skrawków Mołdawii.
Historia thumb|upright=1.3|left|„Mapa radziwiłłowska” Wielkiego Księstwa Litewskiego, rys. Tomasz Makowski, wyd. Willem Blaeu, 1635 thumb|upright=1.3|left|Mapa Wielkiego Księstwa Litewskiego po I rozbiorze, rys. Tobias Lotter, 1780 Po raz pierwszy nazwy Litwa użyto w stosunku do ziem zamieszkałych przez Bałtów i terenów dzisiejszej Litwy, także Bałtowie – przodkowie dzisiejszych Litwinów zapoczątkowali tworzenie Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Pierwszą stolicą Litwy był Kiernów (do 1230), później Troki, a za rządów Giedymina stolica Litwy została przeniesiona do Wilna. Król Mendog natomiast rezydował w Nowogródku.
Wielkie Księstwo Litewskie zamieszkiwały przede wszystkim narody słowiańskie (przodkowie dzisiejszych Białorusinów i Ukraińców), zaś plemiona bałtyckie (przodkowie dzisiejszych Litwinów) zasiedlały głównie tereny dzisiejszej Litwy. Językiem urzędowym był słowiański język ruski (w tym języku spisano m.in. Statuty Wielkiego Księstwa Litewskiego i prowadzono Metrykę Litewską) do 1696 r.
Następnie na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego urzędowym był polski, posługiwano się również łaciną i litewskim. Na obszarze Wielkiego Księstwa zamieszkiwali też przedstawiciele innych narodów, np. w okolicy Trok do dziś mieszkają Karaimi, kultywujący swoją tradycyjną kulturę i język. mały|upright|Pieczęć Wielkiego Księstwa Litewskiego mały|upright=1.2|Wielkie Księstwo Litewskie w XIII–XV w. Około 1240 roku jeden z plemiennych litewskich władców Mendog podporządkował pozostałych kunigasów na terenie Litwy właściwej (Auksztotę) i utworzył małe, ale szybko rozwijające się państwo ze stolicą w Nowogródku.
Litwa, konkurując z Wielkim Księstwem Moskiewskim, jednoczyła księstwa ruskie pod swoim zwierzchnictwem. W 1320 r. Giedymin zawarł sojusz z księciem twerskim. Wykorzystując osłabienie księstw ruskich swój protektorat Litwa narzuciła Smoleńskowi (przed 1326), Pskowowi (1322), księstwu Halicko-Wołyńskiemu (ok. 1320–1324) oraz Kijowowi (1325). Lokalni książęta (kniaziowie) zachowywali swoją władzę, ale podlegali wielkiemu księciu. W pewnym momencie granica Wielkiego Księstwa Litewskiego zbliżyła się do Moskwy na około 130 km. Litwini dwukrotnie oblegali Kreml moskiewski w latach 1368 i 1370.
Giedymin miał siedmiu synów. Dwaj z nich (Kiejstut i Olgierd) ostatecznie podporządkowali sobie braci i ustanowili wspólne rządy na Litwie. Kiejstut był ojcem Witolda, a Olgierd Jagiełły. W wyniku rozległych podbojów dokonanych przez Olgierda i Kiejstuta na południowych i wschodnich rubieżach, Wielkie Księstwo Litewskie przyjęło charakter państwa litewsko-ruskiego. Obaj władcy sformułowali koncepcję ekspansywnej polityki, zgodnie z którą Litwa miała obejmować obszary nadbałtyckie od Łyny i Pregoły aż po Dźwinę, a także całość ziem ruskich. Program ekspansji terytorialnej Wielkiego Księstwa Litewskiego, choć ambitny, miał raczej charakter propagandowy i nie odpowiadał rzeczywistym możliwościom tego państwa. Litwa była bowiem ogromnym, ale słabo zaludnionym i gospodarczo zacofanym terytorium w porównaniu do swoich zachodnich sąsiadów. W połowie XIV wieku Księstwo składało się z Litwy etnicznej (Litwa właściwa, Litwa Zawilejska, Litwa Powilejska, Żmudź – razem około 80 000 km², czyli około 10% terytorium kraju) oraz z ziem ruskich (Księstwo kijowskie, czernihowskie i siewierskie, wołyńskie i podolskie – pozostałe 90% powierzchni kraju). Litwa etniczna liczyła około 300 000 mieszkańców, ziemie ruskie około 1 700 000 milionów mieszkańców. W strukturze etnicznej i kulturowej Księstwa dominującą rolę odgrywała ludność ruska – bojarzy wywodzący się z ziem ruskich często sprawowali najwyższe urzędy, a wpływy kultury ruskiej znajdowały wyraz m.in. w użyciu języka ruskiego jako języka kancelarii hospodarskiej, zamiast języka litewskiego. Zdecydowany sprzeciw wobec planów wielkomocarstwowych Litwy wyrażało Wielkie Księstwo Moskiewskie, które od końca XIV wieku konsekwentnie realizowało strategię jednoczenia ziem ruskich pod egidą Moskwy. mały|upright=1.2|lewo|Polska i Litwa za panowania Jagiełły (1386–1434)
W Polsce przyjął się nie do końca zgodny z rzeczywistością pogląd, iż w XIV w. Litwa była już jedynym niechrześcijańskim państwem w Europie. Fakt ten mieli wykorzystywać sąsiadujący z Wielkim Księstwem Krzyżacy jako pretekst do napaści na to państwo. Litwini wchodzili w konflikty także z Koroną, ale nie przybierały one tak dużych rozmiarów.
Napaści Krzyżaków stały się na tyle uciążliwe, że władający Litwą Władysław Jagiełło zredefiniował jej politykę zagraniczną. Na zjeździe w Krewie (niedaleko Wilna) w 1385 roku zawarto unię personalną między Koroną Polską a Wielkim Księstwem Litewskim. Na jej mocy zdecydowano o przyjęciu przez Litwę chrztu, a także o małżeństwie niepełnoletniej królowej Polski Jadwigi z wielkim księciem litewskim Jagiełłą, który na chrzcie przyjął imię Władysław. W wyniku unii Jagiełło objął władzę jako król Polski i jednocześnie pozostał wielkim księciem Litwy, co oznaczało, że oba państwa były połączone osobą wspólnego władcy, lecz zachowały swoją odrębność. Zastrzeżenie było takie, że państwa nie mogą znaleźć się pod panowaniem różnych władców. Oba państwa miały wspólny interes – ich wrogiem był Zakon krzyżacki. Triumf pod Grunwaldem powstrzymał Krzyżaków, lecz zagrożenie ze strony Moskwy nie ustępowało, a wręcz narastało. mały|upright=1.2|Wschodnie ziemie unii polsko-litewskiej w XV wieku Powyższy, powszechnie przyjęty w Polsce, pogląd na chrystianizację Litwy jest nie do końca zgodny z rzeczywistością z uwagi na fakt, iż absolutna większość ziem wchodzących w skład Wielkiego Księstwa była ziemiami ruskimi, które zostały schrystianizowane w 988 r. w obrządku prawosławnym, wraz z przyjęciem chrztu przez Ruś Kijowską. Wielkie Księstwo Litewskie za panowania Jagiełły było państwem pogańskim jedynie na ziemiach rdzennie litewskich, które stanowiły około 10% powierzchni państwa. Sam Jagiełło został po urodzeniu ochrzczony przez swoją matkę – ruską księżniczkę Juliannę – w Kościele prawosławnym. Jagiełło był już więc chrześcijaninem, gdy w wieku dorosłym ponownie przyjął chrzest w Kościele katolickimNicolas Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo. PAX 1967, s. 119..
W 1401 roku brat stryjeczny Jagiełły, Witold, podpisał akt unii wileńsko-radomskiej, uzyskując tym samym dla siebie tytuł wielkiego księcia Litwy. Jagiełło został jednak księciem zwierzchnim Wielkiego Księstwa Litewskiego i to on był wodzem naczelnym sił polsko-litewskich w bitwie pod Grunwaldem (1410 r.). Witold bezskutecznie próbował rozbić Złotą Ordę, ponosząc klęskę w bitwie nad Worsklą (12 lub 16A. Supruniuk, Wojewoda płocki Abraham Socha. Przyczynek do genealogii Nałęczów mazowieckich, [w:] A. Supruniuk, Szkice o rycerstwie mazowieckim XIV/XV wieku, Toruń 2008, , s. 7–8. sierpnia 1399). Wobec rosnącego autorytetu Moskwy jako ośrodka kultury ruskiej i duchowego spadkobiercy Bizancjum – tak zwanego „Trzeciego Rzymu” – wielu spośród ruskich mieszkańców Wielkiego Księstwa, w tym część bojarów, zaczęło skłaniać się ku Moskwie. Aktywnie wspierała ten kurs Cerkiew prawosławna, kierowana przez metropolitę kijowskiego, który od końca XIV wieku rezydował już w Moskwie i prowadził działania dezintegrujące jedność ideologiczną wśród prawosławnych poddanych Litwy. W obliczu nasilającej się presji moskiewskiej Litwa zwracała się po wsparcie do Polski, wysyłając liczne poselstwa do Krakowa z prośbą o pomoc militarną. Była ona związana z planowaną na 1472 rok przez Kazimierza Jagiellończyka ofensywą przeciw Moskwie. Litwa liczyła na sojusz z Wielką Ordą, której chan Ahmed zobowiązał się do udziału w działaniach wojennych. W odróżnieniu od Polski, Tatarzy wypełnili zobowiązania – latem 1472 roku wkroczyli nad Okę. Jednak nie napotkawszy tam wojsk litewskich, zmuszeni byli wycofać się bez walki. Plany wspólnej kampanii zostały udaremnione przez zaangażowanie króla Kazimierza w konflikt z Krzyżakami oraz w sprawy czesko-węgierskie.
Moskwa wykorzystała okazję. Wielkie Księstwo Moskiewskie parło na zachód, Iwan III Srogi podbił w 1478 Nowogród Wielki, który dotychczas pozostawał w strefie wpływów litewskich. Wraz z tym ważnym centrum handlu i kultury Moskwa zyskała kontrolę nad rozległymi obszarami północnej Rusi, aż po Morze Białe i Morze Barentsa. W 1485 oderwał od Litwy tereny nad górną Oką i Wiaźmą (1494), w latach 1500–1503 Moskwa opanowała ziemię czernihowską i siewierską oraz Smoleńszczyznę ze Smoleńskiem (1514). W wielu wojnach (1512-1522; 1534-1537) Litwa odzyskała jedynie Homel i Starodub (wojny litewsko-rosyjskie). mały|upright=1.2|Państwa we władaniu dynastii Jagiellonów pod koniec XV wieku mały|upright=1.2|Korona Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie przed unią lubelską (1561) mały|upright|Obraz upamiętniający Unię w Krewie z 1861 r. W 1569 r., za panowania Zygmunta Augusta, na sejmie w Lublinie doszło do zawarcia unii realnej między dwoma państwami. Bezskutecznie sprzeciwiała się temu część litewskich magnatów, bojących się utraty dominującej pozycji na Litwie. Postanowienia unii lubelskiej były następujące: wspólny sejm i władca Korony i Litwy wspólna polityka zagraniczna odrębne wojska, prawo, skarby i urzędy do Korony przyłączono południowe województwa Wielkiego Księstwa (ziemie dzisiejszej Ukrainy). mały|upright=1.2|Wielkie Księstwo Litewskie (ciemny czerwony) w ramach Rzeczypospolitej ok. 1635 Od zawarcia unii lubelskiej każdy nowo koronowany król Polski automatycznie zostawał władcą Litwy, nie obejmując w sposób odrębny tronu litewskiego.