Antypapież (łac. antipapa) – osoba powołana przez grupę duchowieństwa na tron papieski nieprawnie, za pontyfikatu legalnego papieża lub w czasie, gdy urząd papieski był nieobsadzony (sede vacante).
Antypapieże wybierani byli najczęściej wskutek sporów teologicznych (np. Hipolita powołano w czasie sporów wokół sabelianizmu) lub politycznych (np. Paschalis obsadził tron papieski dzięki przekupieniu niezwykle wpływowego wówczas arcybiskupa Rawenny). Gdy zaczęło kształtować się Państwo Kościelne i rosło jego znaczenie polityczne, coraz częściej spory wokół powołania papieża były odbiciem walki o wpływy różnych stronnictw czy rodów. Pomimo wprowadzenia w 1059 roku zasady powoływania papieży przez kolegium kardynalskie, sytuacja nie uległa zmianieJ. Warmiński, H. Wojtyska, Antypapież, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 1, Lublin 1973, kol. 727..
W czasie wielkiej schizmy zachodniej, obok biskupów Rzymu urzędowali również antypapieże obediencji awiniońskiej oraz pizańskiej.
Przez sedewakantystów ostatni papieże są uznawani za antypapieży. Według większości z nich ostatnim prawowitym papieżem był Pius XII (zm. 1958) bądź Jan XXIII (zm. 1963), ale istnieją również nurty sedewakantyzmu uznające za ostatniego papieża Piusa XI (zm. 1939), a nawet Piusa IX (zm. 1878).
Sam fakt ogłoszenia się przez kogoś papieżem to za mało, by uznać daną osobę za antypapieża. Na przykład były zakonnik katolicki Francuz (zm. 1974) przybrał imię Klemensa XV i głosił, że w 1950 roku Chrystus powołał go na papieża. Hiszpan Clemente Domínguez y Gómez (1946–2005) uznał się w 1978 roku za papieża Grzegorza XVIIW. Jakubowski, K. Jajecznik, Wątek tradycji katolickiej w myśli politycznej i publicystyce Narodowego Odrodzenia Polski, [w:] Dylematy historii i polityki: księga dedykowana Profesor Annie Magierskiej, red. R. Chwedoruk, D. Przastek, Warszawa 2008, s. 250., traktując papieża w Rzymie jako antypapieża. Od 1998 w Stanach Zjednoczonych działał pod imieniem Piusa XIII były zakonnik i dawny zwolennik arcybiskupa Marcela Lefebvre’a Lucian Pulvermacher. Status tych osób, w przeciwieństwie do dawnych antypapieży, którzy mieli poparcie choćby części kolegium kardynalskiego, nie wystarcza, aby uznać je za antypapieży. Z tego względu w ich wypadku umieszczane przy imieniu słowo „antypapież” powinno być brane w cudzysłów.
Istnieją spory co do liczby antypapieży w historii. Wymienia się od 36 do 43 antypapieży. W roku 1942 kardynał Giovanni Mercati, Archiwista Świętego Kościoła Rzymskiego, stworzył listę antypapieży, która od tamtej pory została oficjalnie uznana przez Kościół katolicki. Zamieszczona lista jest zgodna z listą Mercatiego. Różnice w liczbie antypapieży wynikają z podejścia historyków, a nawet teologów Kościoła katolickiego (np. watykańskie Annuario Pontificio aż do XX wieku wymieniało jako legalnych papieży obediencji pizańskiej).
Lista MercatiegoJ. Warmiński, H. Wojtyska, Antypapież, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 1, Lublin 1973, kol. 728. Herb Antypapież Wizerunek Imię łacińskie Świeckie imię i nazwisko Miejsce urodzenia Pontyfikat WiekHipolit80pxHippolytusAzja Mniejsza, Cesarstwo Rzymskie (Turcja)217–235 IIINowacjanNovatianusmarzec 251–258Feliks II80pxFelixSecundus355 – 22 listopada 365 IVUrsynUrsinuswrzesień 366–listopad 367EulaliuszEulalius27 lub 29 grudnia 418 – 3 kwietnia 419 VWawrzyniecLaurentius1) 22 listopada 498–luty 4992) 501–505Dioskur22 września 530 – 14 października 530 VITeodorTheodorus687 VIIPaschalisPaschalis687Konstantyn IIConstantinusSecundus5 lipca 767 – 6 sierpnia 768 VIIIFilipPhilippus31 lipca 768Jan VIIIIoannesOctavusstyczeń 844 IXAnastazy IIIAnastasiusTertiussierpień 855–wrzesień 855Krzysztof60pxChristophorusRzym, Państwo Kościelne (Włochy)lipiec lub wrzesień 903–styczeń 904 XBonifacy VIIPonownieBonifaciusSeptimusFrancoWłochysierpień 984–lipiec 985Jan XVI80pxIoannesSextus DecimusJan Philagathus (Filogatos)Rossano, Hrabstwo Kalabrii (Włochy)Był pochodzenia greckiego.kwiecień 997–luty 998Grzegorz VIGregoriusSextus1012 XIBenedykt XBenedictusDecimusGiovanni MinciusRzym, Państwo Kościelne (Włochy)5 kwietnia 1058 – 24 stycznia 1059Honoriusz IIHonoriusSecundusPiotr CadalusRzym, Państwo Kościelne (Włochy)28 października 1061–1064/1072Klemens III80pxClemensTertiusWibert z RawennyParma, Święte Cesarstwo Rzymskie (Włochy)1) 26 czerwca 10802) 24 maja 1084 – 8 września 1100TeodorykTheodoricuswrzesień 1100–styczeń 1101 XIIAlbertAlbertusWłochyluty–marzec 1102Sylwester IVSilvesterQuartusMaginulfNiemcy lub Włochy18 listopada 1105 – 12 kwietnia 1111Grzegorz VIII60pxGregoriusOctavusMauriceLimousin, Królestwo Francji (Francja)8 marca 1118–kwiecień 1121Celestyn IIWe współczesnej historiografii klasyfikowanie Teobalda jako antypapieża jest kwestionowane i proponuje się określać go jako papież elekt.CoelestinusSecundusTeobaldo BocapeccusRzym, Państwo Kościelne (Włochy)16 grudnia 1124Anaklet IIAnacletusSecundusPietro Pierleoni OSBRzym, Państwo Kościelne (Włochy)14 lutego 1130 – 25 stycznia 1138Wiktor IVVictorQuatrusGregorio de CeccanoCeccano, Państwo Kościelne (Włochy)marzec 1138 – 29 maja 1138Wiktor IVVictorQuatrusOttaviano de MonticelloRzym, Państwo Kościelne (Włochy)7 września 1159 – 20 kwietnia 1164Paschalis III80pxPaschalisTertiusGuido di CremaCrema, Święte Cesarstwo Rzymskie (Włochy)22 kwietnia 1164 – 20 września 1168Kalikst IIICallistusTertiusGiovanni de Struma OSBToskania, Święte Cesarstwo Rzymskie (Włochy)wrzesień 1168 – 29 sierpnia 1178Innocenty IIIInnocentiusTertiusLando de SittinoLacjum, Państwo Kościelne (Włochy)29 września 1179–styczeń 1180Mikołaj V80pxNicolausQuintusPietro Rainalducci OFMBorgorose, Włochy12 maja 1328 – 25 sierpnia 1330 XIV70pxKlemens VII80pxClemensSeptimusRobert z GenewyGenewa, Święte Cesarstwo Rzymskie (Szwajcaria)20 września 1378 – 16 września 139470pxBenedykt XIII80pxBenedictusTertius DecimusPedro de LunaIllueca, Hiszpania28 września 1394 – 26 lipca 141770pxAleksander V80pxAlexanderQuintusPietro PhilarghiOFMKreta, Republika Wenecka (Grecja)26 czerwca 1409 – 3 maja 1410 XV70pxJan XXIII80pxIoannesVicesimus TertiusBaldassare CossaNeapol, Królestwo Neapolu (Włochy)17 maja 1410 – 29 maja 141570pxFeliks V80pxFelixQuintusAmadeusz VIIIChambéry, Księstwo Sabaudii (Francja)5 listopada 1439 – 7 kwietnia 1449
Współcześni „antypapieże” „Antypapież” Prawdziwe imię i nazwisko „Pontyfikat” Państwo pochodzenia1963 – 23 czerwca 1974„Antypapież” Klemens XV.Grzegorz XVIIGaston Tremblay24 czerwca 1968 – 31 lipca 2011„Antypapież” Grzegorz XVII.Emmanuel IGino Frediani12 października 1973 – 28 kwietnia 1984„Antypapież” Emmanuel I.Piotr II31 maja 1977–1980„Antypapież” Piotr II.Grzegorz XVIIClemente Domínguez y Gómez15 sierpnia 1978 – 22 marca 2005„Antypapież” Grzegorz XVII.Hadrian VIIFrancis Konrad Schuckardt21 czerwca 1984 – 5 listopada 2006„Antypapież” Hadrian VII.Piotr IIAimé Baudetod 10 kwietnia 1984„Antypapież” Piotr II.Piotr IIPierre Henri Buboisod 1985„Antypapież” Piotr II.16 lipca 1990 – 2 sierpnia 2022„Antypapież” Michał I.Walerian IValeriano Vestini15 sierpnia 1990–wrzesień 1995„Antypapież” Walerian I.Linus IIVictor von Pentz29 czerwca 1994–lipiec 2007„Antypapież” Linus II. Piotr II Maurice Achieri of Le Perreux 1995 – 13 lutego 2016„Antypapież” Piotr II. Piotr II Julius Tischler od 1998„Antypapież” Piotr II. Pius XIII Earl Lucian Pulvermacher 24 października 1998 – 30 listopada 2009„Antypapież” Pius XIII. Grzegorz XIXReinaldus Michael Benjaminsod 2001„Antypapież” Grzegorz XIX. Piotr II Manuel Corral 26 marca 2005 – 15 lipca 2011„Antypapież” Piotr II. od kwietnia 2005„Antypapież” Piotr II. Jan XX Roberto Carnevale od 2005„Antypapież” Jan XX.Piotr IIIJoseph Odermattod 22 kwietnia 201615x15px Szwajcaria
Zobacz też
Jean Carrier Bernard Garnier – domniemany antypapież Benedykt XIV papież poczet papieży wielka schizma zachodnia Watykan sedewakantyzm
Uwagi
Przypisy
Bibliografia J. Warmiński, H. Wojtyska, Antypapież, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 1, Lublin 1973, kol. 727-728.