Zagórni herbu Rogala – polski ród szlachecki. Dewiza rodu to Amor et pietas.
Etymologia nazwiska mały Zagórny, Zagórna, Zagórni to polskie nazwisko topograficzne, pochodzące od miejsca, w którym mieszkał „mieszkający za górą”; górą w tym wypadku mogło być wzniesienie, pagórek, wzgórze. Miało to wskazywać miejsce charakterystyczne zamieszkiwania danej osobyRed. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880, t. XIII s. 261..
Nazwisko Zagórny nosili również chłopi i mieszczanie na Śląsku, stąd też sporo osób o tym nazwisku zamieszkuje właśnie tereny Zagórza, Będzina, Siemianowic Śląskich, etcSłownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880, t. XIII s. 709..
Historia mały|Zagórni na Wyrandach, [W:] Krystyna Porębska, Adeliger Gutsbesitz des Ermlands im 16. bis 18 Jahrhundert, Furth 1999, s.155 Pierwotnie ród pochodził z Mazowsza i Lubelszczyzny. Herb otrzymał prawdopodobnie na przełomie XIII/XIV w., choć niektóre informacje wskazują na starsze pochodzenieAnna Nowicka-Struska, Harmonie, upominki i zacne akty. Siedemnastowieczne epitalamia lubelskie [W:] Sarmackie Theatrum. Między Tekstami [red. A. Sitkowa, M. Jarczykowa] t. 6, wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2012., Jedną z takich wzmianek jest wstęp do informacji o Panu młodym Jakubie Zagórnym [Szlachetny kleynot dzielnością zawzięty, który jest dawnych czasów wielce znamienity, Dom Zagórnych ich mościów onem ozdobiony, cnotą, męstwem i sławą Przodków zasłużony]Na Chwalebny i Zacny Akt Ślubu Jakuba Zagórnego i Zuzanny. Lublin 1634 r. [dostępny W:]dział: starodruki, syg. 2285, Ossolineum, Wrocław.. W 1. połowie XVII w. dwie gałęzie rodu przeniosły się pod Olsztyn i nabyły majątki w Wyrandach (Werandach), Marcinkowie oraz na innych terenach gminy Purdy. Inna gałąź posiadała pobliskie PajtunyGmina Purda [dostęp 22 sierpnia 2014 roku] (archiwum).. Zagórni w 2. połowie XVII w. przenieśli się w znacznej części do Warszawy, skąd niektórzy przywędrowali na przełomie XVIII/XIX w. w okolice Tarnopola, chcąc w tamtych okolicach nabyć ziemię. Na przełomie XIX/XX w. część przybyła pod Lwów, gdzie osiadła. Stamtąd Zagórni po II wojnie światowej przybyli do Wrocławia oraz Trzebnicy i okolic.
Świetność rodu przypada na okres 2. połowy XVI w. – 1. połowy XVIII w. Pod koniec XVIII w. ród zubożał. Na skutek represji ze strony władz austriackich czy rosyjskich, które odebrały ziemię Zagórnym herbu Rogala. W czasach zaborów nie wpisywano celowo Zagórnych jako szlachty – ze względu na działalność patriotyczną, wykluczając cały ród, choć potwierdzenia w herbarzach niemieckich sięgają nawet XIX-XX w., które wskazują, iż Zagórni wylegitymowali się swym szlachectwem jeszcze w 1737 r.
Zagórni są opisani w herbarzu Tadeusza Gajla, Nowy Herbarz Polski, Latarnia, 2016, s. 636 oraz można natrafić na informację odnośnie do Zofii Zagórnej (szlachcianki) [brak informacji o herbie], w herbarzu Bonieckiego – Boniecki, Herbarz polski, T. 1, s. 146., a także w niemieckim herbarzu z 1916 r., jednakże tam pojawia się informacja o jednej z gałęzi Zagórnych herbu Rogala, która w klejnocie herbu zamiast rogów używała trzech pawich piór, dla odróżnienia od innych gałęzi rodu Zagórnych „Von Zagórny auf Pathaunen 1682 [autor: poświadczenie z tegoż roku], Wiranden (Worainden) 1667, 1737 [autor: kolejne poświadczenia]. W. Gespalten; horn eine eintwards gefehrte Hirstchstange; hinten ein Buffelhorn. Auf dem Helm drei Pfauenfebern (herb Rogala mit Wariante des Helmschmuds)”Zeitschrift fur die Geschichte und Altertumskunde Ermlands (ZGAE), t. 19, zeszyt 55-57, Braunsberg 1916, s. 579..
Przedstawiciele rodu Najstarszym znanym przedstawicielem jest Jędrzej ZagórnyJanuszowicz B., zbiory Biblioteki UJ, starodruki XVII w., Kraków 1622.. Informacja o nim pochodzi z 1622 r. Jednakże pierwsza szersza informacja dotyczy Jakuba Zagórnego (dziedzica na Wyrandach w powiecie Olszteńskim [Olsztyńskim]). Wiadomo, że rodzicami Jakuba Zagórnego byli Helżbieta (Elżbieta) Zagórna i Piotr ZagórnyJan Riabinin, Lublin w księgach wójtowsko-ławniczych XVII-XVIII w., Zasoby Biblioteki Głównej UMCS, Lublin 1928, s. 34-35. (nie mylić z Piotrem, mężem Katarzyny Gertrudy Zagórnej), którzy nabyli posiadłości w powiecie Olsztyńskim w roku 1631, jednak później przekazali je synowi.
Inna gałąź rodu znana jest z testamentu Pana Leżeńskiego, który wymienia Katarzynę Gertrudę Zagórną(córka burgrabiego orneckiego Jana Łączyńskiego)Gmina Purdy, Pajtuny, Historia, [dostęp: 20 października 2016 r.], [Internet:] http://www.purda.pl/cms/21233/pajtuny., wdowę po Piotrze Zagórnym, staroście barczewskimIrena Makarczyk, Kazimierz Benedykt Leżeński sufragan warmiński(1695-1703)i jego testament [W:] Komunikaty Warmińsko Mazurskie,nr 3, Muzeum Historii Polski, Warszawa, 2004 s. 340-348*Leżeński w testamencie wypowiada się bardzo życzliwie o Katarzynie Gertrudzie Zagórnej, która zajęła się jego majątkiem powiększając jego dobra. Leżeński zapożyczył się również na spore sumy u Zagórnych, o czym wzmiankuje w testamencie.. Ten testament pochodzi z 1703 r., co pozwala mniej więcej ustalić także lata życia Zagórnych. Opiekunami prawnymi dzieci Piotra Zagórnego i Katarzyny Gertrudy Zagórnej byli: kanonik Wawrzyniec Nycz i szlachcic Jan GrzymałaOryginał: AAW O, AB, A 23, k. 248r – 250v..
W roku 1634 Jakub Zagórny wziął ślub z Zuzanną Konopniczanką, córką rajcy lubelskiego Andrzeja Konopnica i Helżbiety (Elżbiety). Przygotowania do ślubu trwały już w 1633 rAdv., 17, f. 491 v. – 492 Biblioteka Marii-Curie Skłodowskiej w Lublinie. Zasoby Biblioteki Głównej UMCS Identyfikator zasobu: oai:87.246.207.98:888 Lublin w księgach wójtowsko-ławniczych XVII–XVIII w.. Rodzina Konopniców aspirowała do uzyskania tytułu szlacheckiego, czego dowodem jest fakt, że wszystkie swoje córki Andrzej Konopnic wydał za szlachciców. Rodzina Konopniców posiadała również dworek (mimo obowiązującego zakazu)Anna Nowicka-Struska, Harmonie, upominki i zacne akty. Siedemnastowieczne epitalamia lubelskie [W:] Sarmackie Theatrum. Między Tekstami [red. A. Sitkowa, M. Jarczykowa] t. 6, wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2012, s. 89–90.. Jej ślubu z Jakubem Zagórnym nie można rozpatrywać w kategoriach mezaliansu, gdyż obie rodziny się na to zgodziły, odnosząc obopólne korzyści. Rodzina Zagórnych otrzymała w ten sposób całą i bardzo kunsztowną kamienicę w Lublinie, a Konopnicom przekazała 12 tys. złotych polskich, zapewniła dożywocie na Wyrandach i zapisała pontnuski młyn. Ślub odbył się z miłości, nie wynikał zaś z korzyści, jakie za tym szły, zwłaszcza że Zagórni byli posiadaczami kilku wiosek i posiadali spore sumy. mały|Na Chwalebny i Zacny Akt Ślubu Jakuba Zagórnego i Zuzanny Konopniczanki, Lublin 1634 r. W 1655 r. w Wyrandach i Marcinkowie był szlachcic Zagórny herbu Rogala z żoną, synem i córką oraz poddanymi w liczbie 27 osób. Spośród rodziny Zagórnych był tam Ludwik Zagórny (starszy), wymieniony w 1667 r. Inna gałąź tego rodu posiadała pobliskie Pajtuny i stamtąd też pochodził kanonik warmiński Andrzej Zagórny (ok. 1640–1690). W 1656 r. majątek liczył 30 łanów (503,7 ha). W 1697 r. zmarł Ludwik Zagórny. Miał dwóch synów, którzy ukończyli gimnazjum jezuickie w Reszlu – Jana i Ludwika. Jan zmarł w 1735 r. jako proboszcz w Klewkach, a Ludwik (młodszy) był żonaty z Anna Ludwiką Ogińską, która zmarła w 1737 r. Zagórni wówczas stanowili szlachtę średnią, gdzie spośród kilku gałęzi rodu każda rodzina miała kilka wsi. Syn Ludwika Zagórnego (młodszego) wraz z żoną Katarzyną, pochodzącą z Legin, jeszcze w 1723 r. rezydowali na Wyrandach, gdzie urodziła się ich córka Joanna Eleonora. Później przenieśli się do majątku żony w Leginach, gdzie w 1724 r. urodził się ich syn Antoni, późniejszy absolwent kolegium jezuickiego w Reszlu.
Nieco później Zagórni wyjechali do WarszawyGmina Purdy, Sołectwo Marcinkowo[dostęp: 18 września 2014 r.] [Internet:] http://old.purda.pl/soectwa/marcinkowo.html.Encyklopedia Warmii i Mazur, Wyrandy[dostęp: wrzesień 2014 r.] [Internet:] http://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Wyrandy..
Wśród przedstawicieli rodu są dwaj Andrzeje Zagórni, duchowni. Pajtuny posiadał kanonik warmiński Andrzej Zagórny (ok. 1585–1634). Andrzej Zagórny z bocznej linii (herbu Rogala) był m.in. prepozytem kieleckim (od 1608), kanonikiem warmińskim i proboszczem w LeszczynachPieniążek-Samek M., Kielce XVII–XVIII wielki słownik biograficzny, Kielce 2003, s. 179-180.. Brał udział w poszukiwaniu księgozbioru KopernikaAndrzej Kwaśniewski, Księgozbiory Prywatne Zachowane w Bibliotece Kapituły Kieleckiej (XV–XVIII w.) [W:] Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej, [red. Andrzej Obrębski] R. 62, UJ, Kraków 2012, s. 85–87, 92–93.. Miał wyższe wykształcenie – doktorat z teologii oraz doktorat obojga praw. W Kielcach ufundował remont wież kościelnych w parafii pod wezwaniem św. Marcina, na co przekazał 600 florentów. Oddał również „na fabrykę” kościoła 2000 złotych. Należał do „Bractwa Różańcowego” od roku 1626, pełniąc funkcję prepozyta kolegiaty i kanonika warmińskiego. W 1628 roku przeznaczył osobną sumę na prowadzenie katechizacji wśród dzieci w każdą niedzielę i świętoPor. ADK, Akta kapituły katedralnej kieleckiej, sygn. Kap. K-5: Acta Capituli Minoris 1693-1736, k. 100-104; T. Wróbel, 800-lecie fundacji...,s. 219.. Został pochowany w katedrze we Fromborku obok grobu KopernikaDr Jerzy Sikorski, Miejsce pochówku Mikołaja Kopernika w katedrze fromborskiej – tradycja i rzeczywistość, [dostęp: 15 listopada 2015 r.][Internet:]https://web.archive.org/web/20171013013646/http://www.jerzysikorski.pl/miejsce-poch%C3%B3wku-miko%C5%82aja-kopernika-w-katedrze-fromborskiej-%E2%80%93-tradycja-i-rzeczywisto%C5%9B%C4%87..
Drugi Andrzej Zagórny (ur. ok. 1640 w Pajtunach, zm. 2 maja 1690 we Fromborku)Marian Pawlak, Dzieje fundacji Jana Preucka w XVII-XVIII w.[W:] Acta Universitatis Nicolai Copernici. Historia 20, Warszawa 1985, s. 62. uczęszczał do kolegium reszelskiego od 25 czerwca 1656. Stypendium otrzymał 23 września 1661 z polecenia Jana i Jerzego v. Oelsenów jako szlachcic warmiński. Ukończył studia zdobyciem tytułu doktora obojga praw. Piastował urzędy: proboszcza w Olsztynie w 1670 i Radostowie k. Reszla w 1674, kanonika w Dobrym Mieście w 1680 i Fromborku 24 stycznia 1686A.K. 23 IX 1661; Alb. Gym. R. XV 56; A. Eichhorn, Die Prälaten des ermländischen DOmcapHels, ZGAE III 630..
Zobacz też Rogala (herb szlachecki)
Przypisy