System prawny Rosji – system prawa typu kontynentalnego obowiązujący w Federacji Rosyjskiej. Najczęściej kwalifikowany do rzymsko-niemieckiej rodziny prawa, choć należy mieć na uwadze jego specyficzne cechy wynikające z odrębnego rozwoju kulturowego i historycznego.
W skład systemu wchodzi krajowy system prawny, międzynarodowe zobowiązania Federacji Rosyjskiej, a także kultura prawna społeczeństwa rosyjskiego oraz ustalona praktyka prawna.
Kształtowanie się rosyjskiego systemu prawnego Ruś Kijowska od X do XI wieku (monarchia wczesnofeudalna) W najwcześniejszym okresie kształtowania się państwowości ruskiej (IX-XI wiek), prawo powstawało główne w formie zwyczajowej, co stanowiło typowe zjawisko dla państw wczesnego feudalizmu. Warto jednak wskazać, że wcześnie, już w XI wieku pojawił się znaczący wpływ prawodawstwa książęcego na formujący się system prawny. Najstarszym zachowanym źródłem prawa ruskiego są kroniki, które dość skrupulatnie przekazują informacje o zawieranych w X wieku traktatach rusko-bizantyńskich – „dogoworach” (). W ogólności odnoszą się one do wzajemnych stosunków handlowych między oboma państwami.
W związku z chrystianizacją Rusi Kijowskiej za pośrednictwem Konstantynopola w 988 roku, państwo to znalazło się w orbicie wpływów kultury bizantyjskiej. Wiązało się to z przenikaniem na obszar tego kraju prawa rzymskiego.
W XI wieku powstał jeden z najstarszych i najcenniejszych pomników prawa słowiańskiego, a mianowicie Ruska Prawda (ros. ). Ruska Prawda, jak i inne wczesne źródła prawa ruskiego dobitne potwierdzają twierdzenie, że prawo rosyjskie należy zaliczać do rzymsko-niemieckiej rodziny prawa. Przemawia za tym głównie zakres pojęć prawnych występujących w tym zbiorze, które wyraźnie wywodzą się z prawa rzymskiego. Kultura prawna Rusi jednoznacznie wykształciła się w obrębie pojęć prawnych tego prawa, nie należy jednak twierdzić, że prawo rosyjskie nie kształtowało się samodzielnie. Prawo ruskie nie przejmowało bezpośrednio norm prawa rzymskiego, ale nawiązywało do rzymskich pojęć prawnych, co było charakterystyczne dla praktycznie wszystkich ówczesnych państw europejskich.
Ruś od XII do XV wieku (rozdrobnienie feudalne) W XI wieku rozpoczął się na Rusi proces rozdrobnienia feudalnego, w związku z czym doszło do powstania wielu niezależnych księstw ruskich i upadku znaczenia władzy wielkoksiążęcej. Nadal stosowano Ruską Prawdę, a prawodawstwo książęce straciło swoje dotychczasowe znaczenie. Powszechne stosowanie Ruskiej Prawdy odegrało w tym okresie znaczną rolę, gdyż pozwalało na pewne ujednolicenie prawa na obszarze zdezintegrowanego państwa.
Rosja od XVI do połowy XVII wieku (monarchia stanowa) Zjednoczenie ziem ruskich i polityka centralizacji państwa doprowadziły do ożywionej działalności ustawodawczej i kodyfikacyjnej. Początkowo funkcję prawodawczą spełniał główne władca, później najważniejsze prawa uchwalał Sobór Ziemski (ros. ). Ważną rolę odgrywały także prikazy, rosyjskie urzędy centralne wydające w ramach swoich kompetencji rozporządzenia zwane ukazami (ros. ). Niebagatelne znaczenie w kształtowaniu się prawa rosyjskiego omawianego okresu miał także wymiar sprawiedliwości wykonywany przez Dumę Bojarską.
mały|Sobornoje Ułożienije 1649 Najdonioślejszym przykładem prawotwórczej działalności władców rosyjskich w tym okresie są Sudiebniki (ros. ). Najważniejsze z nich to:
1. Sudiebnik Iwana III z 1497 roku (ros. )
2. Carski Sudiebnik (Sudiebnik Iwana IV) z 1550 roku (ros. )
W 1649 roku wydano kolejny zbiór prawa rosyjskiego, mianowicie Sobornoje Ułożenije (ros. ). Stanowiło ono fundament rosyjskiego ustroju, regulowało zagadnienia z zakresu prawa państwowego, administracyjnego, ale i karnego, cywilnego czy procesowego. Obowiązywało w Rosji, do 1835 roku, gdy wszedł w życie Zbiór praw Imperium Rosyjskiego.
Rosja od połowy XVII do XVIII wieku (monarchia absolutna) W trakcie XVIII wieku w Rosji nie powstała żadna kodyfikacja prawa, mimo że Sobornoje Ułożenije stało się już kodyfikacją przestarzałą. Powoływane w tym okresie przez Piotra I, a w późniejszym okresie przez Katarzynę II komisje kodyfikacyjne nie dokonały żadnych postępów w tym zakresie.
Warto wspomnieć jednak o ożywionej działalności ustawodawczej Piotra I i jego następców, która dotyczyła sfery prawa administracyjnego i finansowego. Wydano wiele ukazów, ordynacji czy regulaminów. mały|Egzemplarz Zwodu Praw Imperium Rosyjskiego. Wydanie z roku 1849
Rosja w XIX i XX wieku do wybuchu Rewolucji Październikowej Kolejne próby kodyfikacyjne rozpoczął cesarz Aleksander I, ale i one okazały się nieudane. Dopiero działania kodyfikacyjne podjęte za panowania Mikołaja I zakończyły się sukcesem. W efekcie w 1835 wszedł w życie Zbiór praw Imperium Rosyjskiego (ros. ). Był dziełem znacznych rozmiarów, obejmował regulacje zarówno z zakresu prawa prywatnego (cywilne), jak i publicznego (administracyjne, państwowe, karne). Swod Zakonow nie przystawał jednak do swoich czasów, był zbiorem spóźnionym i przestarzałym. W późniejszym okresie próbowano opracować nową kodyfikację prawa cywilnego, wzorowaną na kodeksie niemieckim (BGB), ale nie doszło to do skutku.
Należy wskazać, że prowadzono jednak udane prace nad reformą pozostałych dziedzin prawa regulowanych w Swodzie Zakonow (prawo karne procesowe i materialne, prawo cywilne procesowe). W 1845 roku wydano nowy kodeks karny – Kodeks kar głównych i poprawczych (ros. ). Dopiero w 1903 roku opracowano nowoczesną kodyfikację prawa karnego, bazującą na założeniach klasycznej szkoły prawa. Od nazwiska swego twórcy była nazywana Kodeksem Tagancewa (ros. ). Kodeksu tego nie udało się w praktyce wprowadzić w życie i nie był on stosowany.
Rosja Radziecka i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Po przejęciu władzy w Rosji bolszewicy rozpoczęli tworzenie nowego komunistycznego porządku prawnego. Próbowano zerwać wszelkie więzi z dotychczasowym dorobkiem prawnym Rosji. Nowy komunistyczny ład planowano oprzeć na założeniach ideologii marksistowskiej.
Przy tworzeniu nowego prawa praktycznie w całości odrzucono zasady i normy prawne wywodzące się z carskiej Rosji i krajów zachodnich.
Należy wskazać, że radzieckie prawo socjalistyczne wykazywało pewne podobieństwa z systemem rzymsko-germańskim prawa. Mimo swej odmienności posługiwało się podobną albo nawet tożsamą terminologią prawną, konstrukcjami prawnymi, zasadami techniki legislacyjnej, a także podziałami prawa.
W pierwszym okresie rewolucji, dokonano ogromnej zmiany w prawie rzeczowym. Wydano szereg dekretów mających na celu całkowitą likwidację własności prywatnej. Zniesiono indywidualną własność ziemi i lasów, zniesiono prywatną własność w miastach, zakazano prywatnego najmu lokali, zniesiono spadkobranie. Kodeks cywilny z 1922 roku częściowo złagodził te rygorystyczne regulacje: przywrócono tradycyjną, rzymską koncepcję własności, przywrócono także ograniczoną możliwość dziedziczenia majątku. W okresie stalinizmu własność prywatna ponowne była zwalczana.
Rewolucyjne zmiany dotknęły też prawa rodzinnego. Wprowadzono całkowicie świecki charakter małżeństwa. Wprowadzono liberalne prawo rozwodowe. Zalegalizowano aborcję. Za rządów Józefa Stalina doszło do zaostrzenia prawa w tym zakresie. Zakazano aborcji, zaostrzono przepisy prawa rozwodowego, pogorszyły się prawa dzieci nieślubnych.
W prawie karnym całkowicie wyeliminowano dotychczasowe założenia i zasady.
Najważniejszym zadaniem prawa karnego stało się skuteczne zwalczanie przeciwników politycznych. Prawo karne było uznane za narzędzie walki klasowej, służące niszczeniu wrogów politycznych.
Odrzucono zasadę niezależności sądów i niezawisłości sędziowskiej, jako „burżuazyjny” przeżytek, nieistotny i niepotrzebny w państwie socjalistycznym. Obywateli radzieckich pozbawiono szeregu gwarancji procesowych, np. prawa do obrony.
Po śmierci Stalina doszło do pewnej liberalizacji systemu radzieckiego. W 1957 uchwalono nowelizację konstytucji ZSRR, która przewidywała, że poszczególne republiki mogły tworzyć własne ustawodawstwo, dokonano pewnej decentralizacji. Poszczególne republiki miały uchwalać własne regulacje prawa cywilnego. Podstawy ustroju państwa nie zostały jednak zmienione, praktycznie, aż do jego upadku.
W dalszym ciągu system prawa radzieckiego nie uznawał własności prywatnej. W Rosji prywatną własność przyjęła dopiero konstytucja z 1993 roku, a prywatny obrót ziemią stał się możliwy od 2002 roku. Dokonano pewnej liberalizacji prawa karnego. Przywrócono system środków represji oparty na przesłankach racjonalnych i legalistycznych, jednak szybko nastąpił ponowny proces zaostrzania represji karnej.
Federacja Rosyjska Od upadku Związku Radzieckiego w pierwszej połowie lat 90 XX wieku, nastąpiła gruntowna przebudowa systemu prawnego Rosji. Odstąpiono od wzorców typowych dla prawa socjalistycznego. Konstytucja Federacji Rosyjskiej uchwalona w 1993 przyjęła zasadnicze regulacje ustrojowe charakterystyczne dla państw euroatlantyckich, zerwała ona z rozwiązaniami systemowymi charakterystycznymi dla czasów radzieckich.
Źródła prawa Federacji Rosyjskiej W obowiązującym systemie prawa rosyjskiego występuje ścisła hierarchia źródeł prawa dotycząca ich mocy prawnej. System ten charakteryzuje się specyficznymi cechami wynikającymi z federalnego charakteru państwa.
Konstytucja Rosji dokonuje podziału uprawnień do regulowania poszczególnych sfer prawnych między federację a podmioty federacji, co wpływa na ukształtowanie systemu źródeł prawa i z czego wynikają jego charakterystyczne właściwości.
Najwyższym źródłem prawa jest Konstytucja Federacji Rosyjskiej, wszystkie akty niższego rzędu muszą być z nią zgodne. Konstytucja ma zwierzchnią moc prawną na całym terytorium państwa.
Akty normatywne i sposób ich przyjmowania Szczebel federalny Rodzaj aktu normatywnegoNazwa rosyjskaSposób przyjęciaKonstytucja Federacji Rosyjskiej Конституция Российской ФедерацииPrzyjmowana w drodze referendum. Zmiany w rozdziałach 1, 2 i 9 dokonywane są na podstawie decyzji Zgromadzenia Federalnego za zgodą podmiotów federacji. Zmiana nazw podmiotów federacji może być dokonana w formie dekretu Prezydenta Federacji RosyjskiejPoprawki do Konstytucji (dotyczące rozdziałów 3-8) Поправки к Конституции (главы 3-8)Przyjmowane są przez Zgromadzenie Federalne w formie przewidzianej przez federalne przepisy konstytucyjne, za zgodą 2/3 podmiotów federacjiFederalne ustawy konstytucyjne Федеральные конституционные законыPrzyjmowane przez Zgromadzenie FederalneTraktaty i umowy międzynarodowe Federacji Rosyjskiej Международные договоры и соглашения РФPodpisywane przez uprawnione organy państwoweUstawy federalne Федеральные законыPrzyjmowane przez Dumę Państwową, zatwierdzane przez Radę Federacji, podpisywane przez Prezydenta FederacjiAkty Prezydenta Federacji Rosyjskiej Акты Президента Российской ФедерацииPodpisywane przez Prezydenta Federacji RosyjskiejAkty Rządu Federacji Rosyjskiej Акты Правительства Российской ФедерацииPodpisywane przez Premiera Federacji RosyjskiejAkty departamentalne (ministerialne) Ведомственные актыPodpisywane przez szefów uprawnionych organów państwowych
Szczebel regionalny