Kościuszko w świetle nowszych badań – książka Adama Skałkowskiego wydana po raz pierwszy w 1924 roku.
Treść W 1924 roku Skałkowski ogłosił krótką pracę Kościuszko w świetle nowszych badań jako drugi tom redagowanej przez siebie serii Życiorysy zasłużonych Polaków XIX i XX wiekuA. Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, Poznań 1924.. Praca ta wywołała duży skandal, a jej autora posądzano o brak patriotyzmu. Skałkowski rozprawia się w niej bowiem z legendą Kościuszki jako bohatera narodowego. Książka diametralnie różni się wymową od wydanej trzydzieści lat wcześniej biografii Kościuszki pióra Tadeusza Korzona, która kształtowała pozytywny obraz naczelnika insurekcjiT. Korzon, Tadeusz Kościuszko, Kraków 1904..
Recenzje książki były sprzeczne. Skrytykował ją Wacław Sobieski, zarzucając autorowi hiperkrytycyzm i niewystarczające zagłębienie się w źródła, a także tworzenie nowych legend w miejsce starychJ. Maternicki, Spór o Kościuszkę, „Przegląd Humanistyczny” (1975), z. 1, s. 76.. Krytycznie wobec pracy wypowiedział się też Adam Próchnik.
Tezy Skałkowskiego poparli natomiast Marceli Handelsman i Michał Bobrzyński. Pozytywną recenzję napisał także Henryk Barycz. Pisał on: "Co trwałego poza legendą stworzył Kościuszko? Wprowadził coś w ustroju społecznym ? Czy wygrał jakąkolwiek decydującą bitwę ? Czy zorganizował armię ludową jak obiecał, która byłaby w stanie przeciwstawić się przeciwnikowi ? Czy jego odwaga nie była zwykłą lekkomyślnością i ryzykanctwem niedopuszczalnym u człowieka odpowiedzialnego za losy całego narodu?"Henryk Barycz [rec.], A. Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, Poznań 1924, - „Kwartalnik Historyczny” (1925), s.552-553.. Dyskusja nad Kościuszką miał swój epilog na IV Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich w Poznaniu 6-8 grudnia 1925 rokuPamiętnik IV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Poznaniu 6-8 grudnia 1925, t. 1: Referaty, Lwów 1925..
Kościuszko w świetle nowszych badań to typowa praca polemiczna – ma zaledwie 48 stron i składa się z 14 krótkich rozdziałów. Już w pierwszym rozdziale Skałkowski opisuje wygląd i "typ antropologiczny" swojego bohatera, pisząc, że: "Kościuszko nie wydaje się być typem polskim". Autor powołuje się na opinie antropologiczne określające wygląd Kościuszki jako typ: "...podobny do Czuchońców, odgałęzienia Karelów" i przypisujące mu cechy fizyczne wynikające z pomieszania cech różnych ludówA. Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, przedmową poprzedził Dariusz Łukasiewicz, wyd. 2, Warszawa: "Klio" 1991, s. 3-5.. Skałkowski pisze także o niskim pochodzeniu późniejszego bohatera narodowego – z mało znanej litewskiej szlachty o nazwisku "Kostiuszko", prowadzącej monotonne i dalekie od wielkich wydarzeń życieA. Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, przedmową poprzedził Dariusz Łukasiewicz, wyd. 2, Warszawa: "Klio" 1991, s. 5-7.. Kolejne rozdziały poświęcone są edukacji Kościuszki. Jego zdaniem miał się on niczym nie wyróżniać, a w szkole kadetów nie uzyskał dobrego wykształcenia, jako że pierwsi kadeci byli "pijakami, niesfornymi pojedynkowiczami". Nie były to więc dobre przykłady dla młodego KościuszkiA. Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, przedmową poprzedził Dariusz Łukasiewicz, wyd. 2, Warszawa: "Klio" 1991, s. 7-9.A. Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, przedmową poprzedził Dariusz Łukasiewicz, wyd. 2, Warszawa: "Klio" 1991, s. 9-14..
Skałkowski odrzuca "fantazje" Korzona o pobycie Kościuszki we Francji. Według niego Kościuszko nie zdobył tam zbyt gruntownego wykształcenia, a o jego edukacji wojskowej we Francji nic nie wiadomoA. Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, Księgarnia Uniwersytecka, Poznań, 1924, s. 14-17.. Również pobyt Kościuszki w Ameryce jest opisany krytycznie. Zdaniem Skałkowskiego przypisywane mu później przez historyków osiągnięcia w armii Waszyngtona są przesadzone, podczas gdy w rzeczywistości nie odegrał istotnej roli w wojnieA. Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, Księgarnia Uniwersytecka, Poznań, 1924, s. 21-28.. Krytykuje również skłonność Kościuszki do tworzenia własnej legendy, choćby przez zaniżanie liczebności wojsk, którymi dowodził w czasie wojny 1792 rokuA. Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, Księgarnia Uniwersytecka, Poznań, 1924, s. 38.. Do insurekcji autor książki odnosi się krytycznie, choć o jej wybuch nie obwinia Kościuszki; twierdzi jednak, że dowodził nią nieudolnieA. Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, Księgarnia Uniwersytecka, Poznań, 1924, s. 39-44.. Z kolei fakt, że Kościuszko odmówił współpracy z Napoleonem w pozyskaniu dla niego Polaków, Skałkowski uznaje za brak politycznego realizmuA. Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, Księgarnia Uniwersytecka, Poznań, 1924, s. 45-46..
Przypisy
Bibliografia Adam Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, Poznań: Księgarnia Uniwersytecka 1924. Adam Skałkowski, Kościuszko w świetle nowszych badań, przedmową poprzedził Dariusz Łukasiewicz, Warszawa: "Klio" 1991.
Kategoria:Nauki historyczne w Polsce Kategoria:Literatura popularyzująca historię Kategoria:Utwory literackie z 1924 Kategoria:Tadeusz Kościuszko