Montmorency – miasto i gmina we Francji, w regionie Île-de-France, stolica kantonu w departamencie Dolina Oise. Montmorency znajduje się około 13 km na północ od obwodnicy Paryża i 21 km od portu lotniczego Paryż-Charles de Gaulle. Montmorency liczy około 21 381 mieszkańców (dane z 2007 roku).
Montmorency stała się w XVII wieku znaną miejscowością wypoczynkową, która przyciągała wiele sławnych postaci. Pobyt Jean-Jacques’a Rousseau od kwietnia 1756 do czerwca 1762 na długi czas naznaczył miasto i uczynił je celem pielgrzymek.
Po upadku powstania listopadowego w 1830, wielu znanych Polaków zamieszkało w Montmorency. Na miejscowym cmentarzu Les Champeaux zostali pochowani m.in.: Adam Mickiewicz, Julian Ursyn Niemcewicz, Cyprian Kamil Norwid, Bronisław Piłsudski, Olga Boznańska, Tadeusz Makowski, Klaudyna Potocka, Maria Kasterska, Kazimierz Błociszewski, Roman Palester.
Geografia Miasto położone jest nad jeziorem d’Enghien.
Gmina sąsiaduje z miastami Enghien-les-Bains, Soisy-sous-Montmorency, Andilly, Domont, Saint-Brice-sous-Forêt, Groslay oraz Deuil-la-Barre.
Historia Początki Nazwa miasta pochodzi od łacińskiej nazwy Mons Maurentius, czyli Góra Maurencjusza. Miejsce było zasiedlone już w neolicie. Według legendy rodu de Montmorency nazwa pochodzi od zawołania ich przodka: Mon-Maure-occis (Zabiłem mojego Maura), wygłoszonego w czasie walki u boku Karola Młota.
Średniowiecze thumb|Donżon starego zamku Montmorency w 1708 Strategiczne położenie miejscowości, na skalnym wzniesieniu, dominującym nad rzymską drogą do Rouen, spowodowało, że już w IX w. wzniesiono tu drewniany zamek. Od 997 r. zamek stał się własnością barona Boucharda Brodatego, założyciela jednego z najbardziej znanych rodów w historii Francji (zwanego od XII w. de Montmorency).
W XII w. zbudowano kamienny zamek oraz mury obronne wokół miasta, które stało się ważnym regionalnym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym. W 1257 osiedlili się tu templariusze. Wojna stuletnia przyniosła miastu duże zniszczenia, w ruinę popadł zamek, którego nigdy nie odbudowano.
Odrodzenie i XVII w. thumb|upright|Konetabl Anne de Montmorency (1493–1567) W XVI w. w okolicach rozwijała się uprawa winorośli i sadownictwo. Wojny religijne przyniosły jednak zniszczenia i masakry ludności protestanckiej. W 1632 wygasł ród de Montmorency, a miasto stało się własnością Burbonów.
W XVII w. miasto liczyło około 1500 mieszkańców i zaczęło się specjalizować w uprawie lokalnej odmiany czereśni. Stało się miejscem letniskowym dla finansistów i artystów dworskich. Uwieczniła je w swoich listach markiza de Sévigné, a Charles Le Brun zbudował tu wspaniałą posiadłość (dziś już nieistniejącą).
XVIII w. thumb|Zamek w Montmorency W 1702 bogaty finansista Pierre Crozat kupił opuszczoną posiadłość Le Bruna i nie tylko odnowił ją, lecz także wybudował nowy pałac. Zamieszkał w nim marszałek de Montmorency-Luxembourg, protektor Jana Jakuba Rousseau. Zamek, opuszczony w czasie rewolucji, stopniowo niszczał, aż został wyburzony w 1817.
Około 1788 wzniesiono kolejny pałac w stylu neoklasycznym, który od 1906 stał się ratuszem Montmorency. thumb|upright|Jean-Jacques Rousseau Najsłynniejszym gościem w Montmorency był w XVIII w. Jan Jakub Rousseau, który zamieszkał w latach 1756–1762 najpierw u Louise d’Épinay, a następnie u marszałka de Montmorency-Luxembourg. W posiadłości marszałka mieszkał w niewielkim domu, zwanym Montlouis, gdzie napisał Nową Heloizę, Umowę społeczną i Emila. Musiał opuścić to miejsce na skutek skandalu, wywołanego publikacją Emila i pośpiesznie uciekać do Szwajcarii.
Podczas rewolucji francuskiej, w 1793 decyzją Konwentu zmieniono nazwę Montmorency na Émile, ku czci dzieła Rousseau pod tym samym tytułem. W 1794 wystawiono trumnę ze zwłokami tego filozofa na placu miejskim, podczas uroczystego przenoszenia zwłok z pierwotnego miejsca pochówku w Ermenonville do Panteonu w Paryżu.
XIX w. Montmorency stało się miejscowością wypoczynkową dla zamożnych paryżan oraz wielu znakomitości takich jak księżna de Berry, rodzina Bonapartów, François-Adrien Boieldieu, Rachel Félix, Louis Blanc, Jules Michelet, Richard Wagner.
W 1866 miasto otrzymało linię kolejową, łączącą je z Enghien-les-Bains.
Wojna francusko-pruska w 1870 pozostawiła smutne wspomnienie prawie rocznej okupacji miasta przez wojska pruskie, które wymogły na mieszkańcach okup 400 000 franków, zanim wycofały się z miasta.
Zmiany nazwy miasta W ciągu swojej historii, miasto zmieniło nazwę 9 razy na: Anguien (Enghien) w 1689 na prośbę księcia de Condé; zachowało tę nazwę aż do rewolucji, chociaż nazwą zwyczajową pozostało „Montmorency” Montmorency w 1790 Émile w 1793 decyzją Konwentu rewolucyjnego, ku czci Jana Jakuba Rousseau Montmorency w 1813 za pozwoleniem Napoleona Enghien w 1814 po dojściu do władzy Ludwika XVIII Montmorency podczas Stu Dni Enghien w 1815 po powrocie Burbonów do władzy ostateczny powrót do nazwy Montmorency w 1832 („Enghien” zaczęło wówczas oznaczać pobliskie nowe uzdrowisko nad brzegiem jeziora Enghien).
Sławni Polacy w Montmorency thumb|Montmorency około 1780 r. Po upadku powstania listopadowego w 1830, wielu znanych Polaków-uciekinierów z powstania znalazło schronienie w Montmorency, przyciągniętych z pewnością związkiem tego miasta z Janem Jakubem Rousseau. Wiele pomników i tablic w miejscowej kolegiacie św. Marcina, jak również wiele grobów na cmentarzu Les Champeaux zaświadcza o obecności Polaków w tym mieście. Na cmentarzu Les Champeaux był pochowany w 1855 Adam Mickiewicz, jego szczątki pozostały tu do 1890, kiedy zostały przeniesione do katedry wawelskiej w Krakowie. Na cmentarzu w Montmorency są także pochowani Julian Ursyn Niemcewicz oraz Cyprian Kamil Norwid. W XX wieku pochowano tutaj m.in. Romana Palestra (1989). W dzielnicy tej mieszkał również znany, polski konstruktor samolotowy Wsiewołod Jakimiuk.
XX w. thumb|Plac Targowy w Montmorency około 1900 r. Od początku XX wieku liczba ludności zwiększyła się czterokrotnie. Mimo to nie zwiększyła się znacząco gęstość zabudowy miejskiej. W przeciwieństwie do wielu innych okolicznych miast, nie zbudowano także żadnych dużych zespołów mieszkalnych. Urbanizacja dokonywała się przez budowę domów, przeważnie wolnostojących, w miejsce dziewiętnastowiecznych posiadłości. Śródmieście zostało częściowo przebudowane, ale zachowało swój zabytkowy charakter, z centralnym placem i otaczającymi go stromymi i krętymi uliczkami. Jedynym obszarem, który doświadczył urbanizacji na dużą skalę jest względnie odizolowany od pozostałej części miasta płaskowyż Champeaux, położony na północ od centrum. W latach 1960. i 1970. powstała tam sporych rozmiarów dzielnica domków jednorodzinnych oraz domów wielorodzinnych, jednak o niewielkich rozmiarach. Pomimo bliskości Paryża miasto zachowało prowincjonalny wygląd, na który dodatkowo wpływa górzysta rzeźba terenu, względnie trudny dojazd oraz duża liczba parków i sadów na jego obrzeżach. Miasto pozostaje jednym z najbardziej pożądanych miejsc do zamieszkania, ceny nieruchomości są najwyższe ze wszystkich gmin departamentu (z wyjątkiem sąsiedniego Enghien-les-Bains). Wiejski charakter miasta zakłóca jedynie hałas powodowany przez samoloty lądujące i startujące z portu lotniczego Paryż-Charles de Gaulle oraz projektowana budowa drogi szybkiego ruchu, która ma poprawić dojazd do miasta i sąsiednich gmin.
Demografia Po szybkim wzroście liczby ludności, który zachodził od początku XX wieku, a w szczególności w latach 1946–1968, kiedy ludność zwiększyła się z 11 000 do ok. 19 000, liczba mieszkańców pozostaje stabilna pomimo wybudowania nowych mieszkań. Stabilizacja ta jest wynikiem praktycznie całkowitego zajęcia przez budownictwo terenów na terenie gminy, co ogranicza budowę nowych mieszkań, a także ogólnej tendencji zmniejszania się średniej liczby osób w gospodarstwach domowych panującej we Francji.
Struktura wiekowa gminy jest podobna do obserwowanej na terenie regionu, z kilkoma różnicami. Gmina, podobnie jak cały region Île-de-France, doświadczyła spadku ludności w młodym wieku między latami 1990 i 1999. Udział młodzieży poniżej 15 lat w ogóle ludności zmniejszył się o 0,5% w stosunku do średniej regionalnej, ale spadek dotyczy jedynie dziewcząt, liczba chłopców w Montmorency zwiększyła się w tym samym czasie o 0,6%. Bardziej wyraźny jest spadek udziału mężczyzn w wieku 15–29 lat – o 4% wobec 2% w całym regionie. Zmiana udziału kobiet w tym przedziale wiekowym jest podobna do obserwowanej w regionie – spadek o 2%. W przedziale 30–44 lata zanotowano w regionie spadek o 0,7% (kobiety) i 1,3% (mężczyźni), podczas gdy w Montmorency było to odpowiednio 1,9% i 2,3%. Poza globalną tendencją spadkową liczby ludności poniżej 45 lat, przyczyną są również wysokie ceny mieszkań, oraz niewystarczająca liczba lokali socjalnych, ograniczające młodym ludziom możliwość osiedlenia się w mieście.
W przedziale wiekowym ponad 45 lat, lokalne tendencje nie wykazują odchyleń od regionalnych. Jedyna różnica występuje wśród osób powyżej 60 lat, których udział w ogóle ludności przekracza średnią regionalną o 1,3% w przypadku mężczyzn w wieku 60 a 74 lat (o 2% w przypadku mężczyzn w przedziale 75–94 lat i stanowi 200% średniej regionalnej w przypadku mężczyzn starszych niż 95 lat) oraz o 1,9% w przypadku kobiet w wieku 60–74 lat (o prawie 4% w przypadku kobiet w wieku 75–94 lat i stanowi 300% średniej regionalnej w przypadku kobiet powyżej 95%lat). Nadreprezentacja osób powyżej 60 lat jest prawdopodobnie spowodowana istnieniem na terenie gminy wielu domów spokojnej starości.
Podsumowanie: odsetek osób poniżej 15 roku życia jest podobny do średniej regionalnej, niższy od średniej regionalnej jest udział osób w przedziale 15–44 lata a wyższy (i wciąż powiększający się) jest udział osób powyżej 45 lat.
Zmiana liczby ludności 1806 1876 1881 1901 1911 1921 1931 1936 1946 1954 1962 1968 1975 1982 1990 1999 1683 4088 4295 5419 7093 8490 10 891 10 535 11 126 14 094 16 369 18 691 20 860 20 798 20 920 20 599 Liczba ludności od 1990: bez posiadających inne miejsce zamieszkania
Zmiany liczby ludności w XX wieku
Podział administracyjny i władze lokalne Montmorency była siedzibą władz jednego z trzech arrondissement departamentu Val-d’Oise od 1968. W marcu 2000 podjęto decyzję o przeniesieniu podprefektury (czyli arrondissement) do Sarcelles, a zmiany ostatecznie weszły w życie w kwietniu 2004. Obecnie miasto jest siedzibą kantonu Montmorency, w skład którego wchodzi również miejscowość Groslay. W listopadzie 2001 utworzono wspólnotę aglomeracyjną Communauté d’agglomération de la Vallée de Montmorency, którą zamieszkuje 101,9 tys. osób (1999).
W skład rady miasta wybranej w 2001 wchodzi 35 radnych: 25 radnych z listy „Bien vivre à Montmorency” (Żyć przyjemnie w Montmorency – UMP) 6 radnych z listy „L’Avenir ensemble” (Wspólna przyszłość – PS) 3 radnych z listy „Montmorency le vrai défi” (Montmorency – prawdziwe wyzwanie – UDF) 1 radny z listy „Montmorency pour vous autrement” (Inne Montmorency – dla was – FN)
Na terenie Montmorency mieści się również wiele urzędów administracyjnych i sądowych: sąd rejonowy, sąd pracy, krajowy urząd ds. zatrudnienia (ANPE), urząd skarbowy, centrum opieki i ubezpieczeń społecznych etc.
System podatkowy i budżet Wysokość lokalnych podatków mieści się w średniej departamentu dla gmin o podobnej liczbie mieszkańców.
Montmorency jest jedną z gmin departamentu Val-d’Oise, która inwestuje najwięcej: 314 € na mieszkańca, przy średniej 191 € w departamencie. Inwestycje w wysokości 4 700 000 € (w 2005), przeznaczone są w 52% na infrastrukturę miejską i ochronę środowiska, w 20% na oświatę i kształcenie zawodowe i w 13% na sport i młodzież. Oszczędności netto wynosiły 2 300 000 € w 2004. Obsługa zadłużenia to 76 € na mieszkańca, przy średniej 117 € na mieszkańca departamentu. Miasto jest więc zarządzane prawidłowo i ma dużą zdolność do samofinansowaniaDane: merostwo Montmorency – głosowanie nad budżetem na 2005 r..
Bezpieczeństwo