Zajęcie Tulagi, Gavutu i Tanambogo przez Japonię – inwazja przeprowadzona przez siły Cesarstwa Japonii na wyspie Tulagi w dniach 3–4 maja 1942 roku. Operacja była częścią Operacji MO, japońskiej strategii na Południowym Pacyfiku i Południowo-Zachodnim Pacyfiku w 1942 roku. Plan zakładał zajęcie wyspy Tulagi i pobliskich wysp w Protektoracie Brytyjskich Wysp Salomona przez żołnierzy Cesarskiej Marynarki Wojennej. Zajęcie wyspy miało za zadanie osłonić flankę i zapewnić rozpoznanie japońskim siłom posuwającym się w kierunku Port Moresby na Nowej Gwinei, zwiększyć możliwości obronne japońskiej bazy w Rabaulu, służyć jako baza dla japońskich sił zagrażających szlakom zaopatrzeniowym pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Australią i Nową Zelandią.
Bez wystarczających sił, by skutecznie przeciwstawić się japońskiej ofensywie na Wyspach Salomona, brytyjski komisarz i paru australijskich żołnierzy przeznaczonych do obrony wyspy Tulagi ewakuowało się tuż przed przybyciem Japończyków 3 maja. Jednak następnego dnia amerykańska grupa lotniskowców zmierzająca, by przeciwstawić się japońskiemu atakowi na Port Moresby (później grupa ta wzięła udział w bitwie na Morzu Koralowym) przeprowadziła nalot na japońskie siły na Tulagi, niszcząc lub uszkadzając kilka japońskich okrętów i siły powietrzne biorące udział w lądowaniu. Pomimo oporu aliantów, Japończycy zajęli Tulagi i rozpoczęli budowę niewielkiej bazy morskiej.
W ciągu następnych kilku miesięcy Japończycy zbudowali na Tulagi bazę paliwową, komunikacji radiowej i wodnosamolotów, a w lipcu 1942 roku rozpoczęli budowę dużego lotniska na pobliskim Guadalcanalu. Japońska aktywność na wyspach Tulagi i Guadalcanal została zarejestrowana przez aliancki samolot rozpoznawczy, jak również przez australijskich strażników wybrzeża stacjonujących na pobliskich wyspach. Jako że aktywność ta zagrażała alianckim szlakom zaopatrzeniowym na Południowym Pacyfiku, alianci przeprowadzili 7 sierpnia 1942 roku własne lądowania na Guadalcanalu i Tulagi, rozpoczynając brzemienną w skutkach kampanię na Guadalcanalu, która razem z kampanią na Nowej Gwinei odwróciły losy wojny na Południowym Pacyfiku.
Tło 7 grudnia 1941 roku japońskie lotniskowce zaatakowały okręty Floty Pacyfiku Stanów Zjednoczonych stacjonujące w bazie morskiej Pearl Harbor na Hawajach. Atak zniszczył lub uszkodził większość pancerników amerykańskiej floty na Pacyfiku i stał się bezpośrednią przyczyną wojny pomiędzy oboma państwami. W oczach przywódców Japonii wojna ta miała na celu zneutralizowanie amerykańskiej floty, zajęcie terytoriów bogatych w zasoby naturalne oraz zyskanie strategicznie położonych baz wojskowych, które ułatwiłyby obronę rozległego imperium. W tym samym czasie co atak na Pearl Harbor, Japończycy przeprowadzili uderzenie na Malaje Brytyjskie, co w naturalny sposób doprowadziło do przyłączenia Wielkiej Brytanii, Australii i Nowej Zelandii do walki po stronie Stanów Zjednoczonych i stworzenia jednolitego frontu aliantów w wojnie przeciwko Japonii. W świetle zapisów „Ściśle Tajnego Rozkazu Nr 1” Połączonej Floty Japońskiej Cesarskiej Marynarki Wojennej (ang. Imperial Japanese Navy – IJN), datowanego na 1 listopada 1941 roku, celami początkowych działań strony japońskiej w tej wojnie było „(wyrzucenie) brytyjskich i amerykańskich sił z Indii Holenderskich i Filipin (i) ustanowienie polityki autonomicznej samowystarczalności i gospodarczej niezależności”. thumb|left|Ekspansja Cesarstwa Japonii na południowo-zachodnim Pacyfiku od grudnia 1941 r. do kwietnia 1942 r.
Realizując te cele, w ciągu kilku pierwszych miesięcy 1942 roku, oprócz Malajów, siły japońskie zaatakowały i przejęły kontrolę nad Filipinami, Tajlandią, Singapurem, Holenderskimi Indiami Wschodnimi, wyspą Wake, Nową Brytanią, Wyspami Gilberta oraz Guam, zadając jednocześnie poważne straty broniącym je lądowym, morskim i powietrznym oddziałom aliantów. Japonia zamierzała wykorzystać zdobyte terytoria do stworzenia linii obrony swojego imperium, skąd chciała odpierać kontrataki aliantów i prowadzić wojnę na wyniszczenie.
Wkrótce po rozpoczęciu działań zbrojnych Sztab Generalny japońskiej marynarki wojennej zaproponował przeprowadzenie inwazji na tereny północnej Australii, co uniemożliwiłoby aliantom wykorzystane tego kraju jako bazy wypadowej do przyszłych ataków na japońskie pozycje na południowym Pacyfiku. Cesarska Armia Japońska (ang. Imperial Japanese Army – IJA) odrzuciła jednak te plany stwierdzając, iż nie posiada wystarczających sił, ani możliwości transportowych dla przeprowadzenia takiej operacji. W tym samym czasie, dowodzący siłami 4. Floty (zwanej „Siłami Mórz Południowych”) wiceadmirał Shigeyoshi Inoue opowiadał się za okupacją znajdującej się w południowo-wschodniej części Wysp Salomona wyspy Tulagi oraz Port Moresby na Nowej Gwinei, skąd japońskie siły powietrzne mogłyby przeprowadzać naloty na północną Australię. Inoue wierzył, że przejęcie kontroli nad tymi obszarami zapewniłoby większe bezpieczeństwo i możliwości obronne głównej japońskiej bazie wojskowej w mieście Rabaul na Nowej Brytanii. Sztab Generalny japońskiej marynarki wojennej oraz IJA zaaprobowały propozycję Inoue i poparły dalsze operacje, które miały wykorzystać te tereny jako bazy wypadowe, mające na celu zajęcie Nowej Kaledonii, Fidżi oraz Samoa, by w ten sposób przeciąć linie zaopatrzeniowe i komunikacyjne między Australią a Stanami Zjednoczonymi.
W kwietniu 1942 roku japońska marynarka wojenna oraz wojska lądowe opracowały plan przeprowadzenia 10 maja inwazji na Port Moresby, który otrzymał kryptonim operacja MO. Atak miał zostać poprzedzony zajęciem w dniach 2–3 maja Tulagi, gdzie japońska marynarka mogłaby założyć bazę dla swoich wodnosamolotów na potrzeby działań rozpoznawczych, jak również potencjalnych operacji skierowanych przeciwko terytoriom zajmowanym przez aliantów oraz ich siłom na południowym Pacyfiku. Mimo iż w tym czasie admirał Isoroku Yamamoto, dowódca Połączonej Floty, planował wciągnięcie amerykańskiej floty w ostateczną bitwę morską, to odłączył on kilka swoich pancerników do wsparcia operacji MO i desygnował Inoue na dowódcę morskiej części operacji.
Przygotowania do wyruszenia w trasę Zespołu Inwazyjnego Tulagi Japończycy rozpoczęli 28 kwietnia, kiedy to w porcie w Rabaulu zebrano większość żołnierzy, sprzętu oraz zaopatrzenia. Siły wydzielone do tego zadania liczyły łącznie ok. 520 żołnierzy. Trzon oddziału stanowiły wydzielone elementy 3. Specjalnego Oddziału Desantowego Kure (elementy 1., 2. i 3. kompanii), a na resztę składały się: 54-osobowa przeciwlotnicza Jednostka „Mitsuwa” i 132-osobowa cywilna 7. Jednostka Budowlana „Hashimoto”. Osobą odpowiedzialną za przygotowanie oraz przeprowadzenie ataku na Tulagi mianowano dowódcę 2. kompanii 3. Specjalnego Oddziału Desantowego Kure, kpt. mar. Juntę Maruyamę.
Kilka zespołów, składających się w sumie z dwóch ciężkich lotniskowców, jednego lekkiego lotniskowca, tendra wodnosamolotów, dziewięciu krążowników i 13 niszczycieli, miało osłaniać konwój transportujący żołnierzy do inwazji na Port Moresby, jak również zaangażować w walkę alianckie okręty, które miały przeciwstawić się japońskiemu atakowi. Grupa mająca wziąć udział w inwazji na Tulagi składała się z niszczycieli i , stawiaczy min/transportowców i „Kōei Maru”, trałowców pomocniczych „Wa” #1, „Wa” #2, transportowców „Hagoromo Maru”, „Noshiro Maru” #2, „Tama Maru” i „Azumasan Maru”, ścigaczy okrętów podwodnych „Toshi Maru” #3 i „Tama Maru” #8. Grupa ta, dowodzona przez kontradmirała Kiyohide Shimę (na flagowej „Okinoshimie”), wyruszyła z Rabaulu 30 kwietnia i skierowała się w stronę Wysp Salomona. Osłonę lotniczą zapewniał kontradmirał Aritomo Gotō, dowodzący swoją Grupą Osłaniającą składającą się z lekkiego lotniskowca „Shōhō”, czterech krążowników i jednego niszczyciela, która znajdowała się na zachód od centralnych Wysp Salomona. Oddzielny Zespół Osłaniający (czasami nazywany Grupą Wspierającą Tulagi), dowodzony przez kontradmirała Kuninoriego Marumo i składający się z dwóch lekkich krążowników, tendra wodnosamolotów „Kamikawa Maru” i trzech kanonierek, dołączył do Grupy Osłaniającej w celu wsparcia inwazji. Po zabezpieczeniu Tulagi 3 lub 4 maja, Grupa Osłaniająca i Zespół Osłaniający miały przemieścić się w celu wsparcia inwazji na Port Moresby.
W tym czasie Tulagi było stolicą Protektoratu Brytyjskich Wysp Salomona, który obejmował wszystkie wyspy Wysp Salomona oprócz Wyspy Bougainville’a i wyspy Buka. William Sydney Marchant, komisarz Protektoratu i dowódca miejscowych sił obronnych, przeprowadził w lutym 1942 roku ewakuację większości białych mieszkańców wyspy do Australii. Sam Marchant został ewakuowany na Malaitę w następnym miesiącu, gdzie pomagał w prowadzeniu stacji strażników wybrzeża.
Jedynymi alianckimi siłami na wyspie pozostało 24 australijskich komandosów z 2/1. Samodzielnej Kompanii pod dowództwem kapitana A.L. Goode’a i około 25 osób personelu 11. Eskadry Royal Australian Air Force operujących na czterech Catalinach w bazie wodnosamolotów na pobliskim Gavutu-Tanambogo, dowodzonych przez F/O R.B. Peagama. Ponadto na Guadalcanalu znajdowało się trzech strażników wybrzeża. Ich zadaniem było informowanie o wszystkich nieprzyjacielskich ruchach lub podejrzanej aktywności, którą zaobserwowali w pobliżu ich stacji. Aby w przypadku schwytania nie zostali straceni za szpiegostwo, wszyscy strażnicy wybrzeża byli oficerami Royal Australian Naval Volunteer Reserve. thumb|Mapa Guadalcanalu i Tulagi (w kółku), 1942 r.
Przez większość kwietnia Japończycy prowadzili rzadkie naloty na Tulagi z baz w pobliżu Rabaulu, z których jedynie niektóre wyrządziły niewielkie szkody. Strażnicy na Guadalcanalu zazwyczaj byli w stanie przekazać żołnierzom stacjonującym na Tulagi ostrzeżenie o zbliżających się samolotach, jednak ci nie mieli wystarczającego uzbrojenia (trzy karabiny maszynowe Vickers i jeden lekki karabin maszynowy Bren), by skutecznie zagrozić bombowcom. 25 kwietnia Tulagi zostało zbombardowane przez osiem samolotów. Podobne naloty były przeprowadzane codziennie w ciągu następnego tygodnia, a nalot 30 kwietnia ciężko uszkodził jedną z Catalin na Gavutu. Tego samego dnia inna Catalina odleciała do Rathmines w Australii w celu dokonania napraw, a pozostałe dwie łodzie latające ewakuowały się 2 majaPierwszy japoński nalot na Tulagi odbył się 22 stycznia i został przeprowadzony przez jeden samolot. W ciągu następnych miesięcy zwiększała się częstotliwość i siła kolejnych nalotów. Uszkodzona 30 kwietnia Catalina została odholowana do Aoli na Guadalcanalu, gdzie została później zniszczona przez Martina Clemensa, by nie wpadła w japońskie ręce..
Aliancki wywiad odszyfrował wiele meldunków dotyczących Operacji MO po przechwyceniu ich drogą radiową przez Fleet Radio Units (centra wywiadu radiowego) w Melbourne i Pearl Harbor. Na podstawie tych informacji amerykański admirał Chester Nimitz, stacjonujący w Pearl Harbor, skierował 22 kwietnia amerykańskie siły w kierunku Morza Koralowego w celu przeciwdziałania Operacji MO. 27 kwietnia 17. Grupa Uderzeniowa (ang. Task Force 17) z lotniskowcem USS „Yorktown”, pod dowództwem wiceadmirała Franka Jacka Fletchera, wypłynęła z Tongi, a 1 maja, ok. 560 km na północny zachód od Nowej Kaledonii dołączyła do niej 11. Grupa Uderzeniowa z lotniskowcem USS „Lexington”. Jeszcze tego samego dnia Fletcher odesłał TF 11 w celu uzupełnienia paliwa, zakładając, że dołączy ona do niego 4 maja we wcześniej ustalonej pozycji na Morzu Koralowym.
Lądowania i ataki powietrzne thumb|left|Mapa bitwy na Morzu Koralowym, 3-9 maja 1942 r. Japońskie lądowanie na Tulagi i atak samolotów z „Yorktowna” znajdują się w prawym głównym rogu