John Grierson, CBE (ur. 26 kwietnia 1898 w Deanston, zm. 19 lutego 1972 w Bath) – szkocki reżyser i producent filmów dokumentalnych, uznawany za współtwórcę brytyjskiej szkoły dokumentalnej.
Życiorys Grierson, urodzony ze związku nauczyciela i sufrażystki, w latach 1916–1922 studiował na uniwersytecie w Glasgow. Otrzymawszy dyplom magistra filologii angielskiej oraz filozofii moralnej. W latach 1924–1927 przebywał w Stanach Zjednoczonych, gdzie miał okazję zapoznać się z dopiero rodzącą się sztuką filmową. Bodźcem dla jego sposobu myślenia na temat kina była polemika z amerykańskim intelektualistą Walterem Lippmannem na temat potencjału filmu jako medium zaangażowanego społecznie. Pod wpływem spotkania z Lippmannem opracował własną koncepcję kina, dla którego nazwę wymyślił w 1926 roku wobec filmu Roberta Flaherty'ego Moana (1926)J.C. Ellis, John Grierson: Life, Contributions, Influence, SIU Press, 2000, s. 1-25..
Wspominając Moanę, Grierson użył wobec niej terminu documentary („film dokumentalny”)J.C. Ellis, John Grierson: Life, Contributions, Influence, SIU Press, 2000, s. 26.. Przez to określenie Grierson rozumiał twórcze przekształcenie rzeczywistościP. Aufderheide, Documentary Film: A Very Short Introduction, Oxford University Press, Oxford 2007, s. 3.. Jack Ellis zwraca uwagę, że dotychczas to określenie oznaczało „lekcję”, „pouczenie”, a więc film dokumentalny według Griersona miał pełnić funkcję dydaktycznąJ.C. Ellis, John Grierson: Life, Contributions, Influence, SIU Press, 2000, s. 28.. Przyszły reżyser zamierzał realizować tę funkcję w oparciu o montaż, którego potencjał odkrył w trakcie seansu Pancernika Potiomkina (1925) Siergieja EisensteinaJ.C. Ellis, John Grierson: Life, Contributions, Influence, SIU Press, 2000, s. 29..
Wróciwszy do Wielkiej Brytanii, Grierson przyczynił się do ukształtowania nurtu w kinie dokumentalnym, nazywanym brytyjską szkołą dokumentu. Na jej twórczość składały się filmy realizowane na zlecenie dwóch państwowych spółek. W pierwszej z nich, Empire Marketing Board (1927-1933), Grierson wyreżyserował osobiście niemy film Poławiacze śledzi (1929), którego nowatorstwo polegało na ukazaniu codziennej pracy rybaków nad Morzem Północnym, a tym samym – na zobrazowaniu przeciętnych brytyjskich obywateli. Reżyser znajdował się pod przemożnym wpływem Eisensteina, stosując techniki montażu wyraźnie wzorowane na Pancerniku Potiomkinie, a sama projekcja Poławiaczy śledzi odbyła się wraz ze wspomnianym filmem radzieckim, wówczas zakazanym w Wielkiej BrytaniiS. Street, British National Cinema, Routledge, London - New York 1997, s. 149.. Rychło Grierson zgromadził wokół siebie kilku współpracowników, między innymi Paula Rothę, Basila Wrighta, Harry'ego Watta, Edgara Ansteya, Alberta Cavalcantiego i Arthura EltonaM. Przylipiak, Film dokumentalny okresu klasycznego [w:] Kino klasyczne, T. Lubelski, I. Sowińska, R. Syska (red.), Universitas, Kraków 2012, s. 483..
Gdy Empire Marketing Board została rozwiązana w 1933 roku, Grierson znalazł zatrudnienie w kolejnej spółce państwowej, General Post Office. W ramach zespołu filmowego przy tej spółce zajął się produkcją dzieł kluczowych dla brytyjskiej szkoły dokumentu, które konstytuowały dwa nurty. Pierwszy z nich stanowiły między innymi Pieśń Cejlonu (1934) Wrighta, Stocznia (1935) Rothy, Cargo z Jamajki (1933) Wrighta, Nocna poczta (1936) Watta i Wrighta oraz Twarz węgla (1935) Cavalcantiego, których bohaterem zbiorowym była klasa robotnicza oraz wykonywana przez nich praca. Drugi z nurtów, bardziej skoncentrowany na problemach społecznych, konstytuowały Problemy mieszkaniowe (1935) Eltona i Ansteya, Dzieci w szkole (1937) Wrighta, Żywności wystarczy (1937) Ansteya, Twarz Brytanii (1935) Rothy, Robotnicy i miejsca pracy (1935) Eltona oraz współreżyserowany przez Griersona Żyjemy dzisiaj (1937)M. Przylipiak, Film dokumentalny okresu klasycznego [w:] Kino klasyczne, T. Lubelski, I. Sowińska, R. Syska (red.), Universitas, Kraków 2012, s. 484-485..
W 1937 roku Grierson opuścił General Post Office, przekazując władzę nad zespołem filmowym CavalcantiemuS. Street, British National Cinema, Routledge, London - New York 1997, s. 151.. Przeprowadził się do Kanady, gdzie w 1938 roku współtworzył National Film Board of Canada, organ regulujący produkcję filmów kanadyjskich. Jednakże w 1945 roku Grierson został zwolniony ze sprawowanego stanowiska członka rady, gdyż przypisywano mu komunistyczne sympatie i rzekomą współpracę ze szpiegami radzieckimiG. Evans, John Grierson, Dundurn, 2005, s. 94-104.. Wrócił do Szkocji, gdzie z rozgoryczeniem obserwował, jak dawne stworzone przez niego zespoły filmowe zostały zlikwidowaneG. Evans, John Grierson, Dundurn, 2005, s. 115-116.. Dopiero w 1957 roku ponownie znalazł zatrudnienie przy produkcji telewizyjnego programu This Wonderful World, który z powodzeniem był wyświetlany w telewizji do roku 1967G. Evans, John Grierson, Dundurn, 2005, s. 172-174..
Za swoje zasługi dla kinematografii Wspólnoty Brytyjskiej John Grierson został odznaczony Orderem Imperium Brytyjskiego III klasy (CBE) w 1961 rokuG. Evans, John Grierson, Dundurn, 2005, s. 173..
Przypisy
Linki zewnętrzne The John Grierson Archive (University of Stirling The Grierson Trust
Kategoria:Brytyjscy reżyserzy filmowi Kategoria:Brytyjscy reżyserzy filmów dokumentalnych Kategoria:Odznaczeni Orderem Imperium Brytyjskiego Kategoria:Absolwenci University of Glasgow Kategoria:Urodzeni w 1898 Kategoria:Zmarli w 1972