Livyatan – wymarły rodzaj walenia z grupy Physeteroidea, obejmujący pojedynczy gatunek L. melvillei. Jego nazwa rodzajowa inspirowana jest biblijnym potworem morskim Lewiatanem, a gatunkowa – autorem powieści Moby Dick (1851) Hermanem Melvillem, który na antagonistę wielorybników w swej książce obrał wielkiego kaszalota.
Livyatan znaleziony został w peruwiańskiej formacji Pisco i żył w tortonie, około 9,9–8,9 miliona lat temu, chociaż wielki ząb z Australii wskazuje, że jego bliski krewny mógł żyć jeszcze w pliocenie, jakieś 5 milionów lat temu. Zwierzę należało do absolutnych drapieżników, żywiących się dużą zwierzyną i zajmowało zapewne miejsce szczytowego drapieżnika polującego na walenie, płetwonogie itd. Co charakterystyczne dla tej grupy, Livyatan miał funkcjonalne, pokryte szkliwem zęby w szczęce i żuchwie, jak też inne adaptacje do polowań na grubą zdobycz.
Całkowitą długość zwierzęcia szacuje się na 13,5–17,5 m, podobnie jak w przypadku współczesnego kaszalota spermacetowego, co czyni go jednym z największych drapieżników, jakie kiedykolwiek istniały. Najdłuższy ząb mierzy 36,2 cm. Jest to największy ząb jakiegokolwiek zwierzęcia, nie licząc ciosów. Od innych drapieżnych kaszalotów wyróżnia się zagłębieniem w czaszce, zajmującym całą długość pyska. Znajduje się w nim narząd spermacetowy, używany jako sonar oraz do komunikacji, bądź też do taranowania zdobyczy i innych kaszalotów. Wieloryby te mogły konkurować z olbrzymim wymarłym rekinem megalodonem o podobne źródła pokarmu. Wymarcie spowodowane zostało prawdopodobnie przez ochłodzenie pod koniec miocenu, które zredukowało populacje ryb. Formacje, w których zachowały się szczątki tych waleni, prezentowały również bogate zbiorowiska życia morskiego, w tym rekinów i morskich ssaków.
Taksonomia Historia thumb|left|Czaszka holotypu, Muzeum Historii Naturalnej w Limie W listopadzie 2008 odkryto częściowo zachowaną czaszkę z zębami i żuchwą, zaliczone później do L. melvillei, jako holotyp MUSM 1676. Znaleziono je na przybrzeżnej pustyni w Peru pośród osadów formacji Pisco, 35 km na południowy zachód od miasta Ica. Klaas Post, badacz z holenderskiego Natuurhistorisch Museum Rotterdam, potknął się o nie ostatniego dnia wyprawy terenowej. Preparatykę skamieniałości przeprowadzono w Limie. Obecnie wchodzą w skład kolekcji Muzeum Historii Naturalnej w tym mieście.
Nazwę nadano odkrytemu zwierzęciu w lipcu 2010, wykorzystując anglojęzyczną nazwę biblijnego potwora, Lewiatan, tworząc miano Leviathan melvillei. Jednak nazwę rodzajową Leviathan wykorzystano już wcześniej jako młodszy synonim mastodonta z rodzaju Mammut, wobec czego w sierpniu 2010 autorzy wprowadzili korektę, tworząc nową nazwę rodzajową Livyatan, oryginalną hebrajską nazwę potwora. Epitet gatunkowy melvillei upamiętnia Hermana Melville’a, autora książki Moby Dick, opowiadającej o olbrzymim kaszalocie jako głównym antagoniście. Pierwsze szczątki Livyatan z Peru datowano na 13–12 milionów lat temu (serrawal, miocen), jednak później zrewidowano te wartości do 9,9–8,9 miliona lat temu (torton, miocen).
W 2016 w Beaumaris Bay w Australii odkryto wielki kaszaloci ząb o długości 30 cm, NMV P16205, spoczywający w plioceńskich warstwach. Odkrycia dokonał miejscowy Murray Orr. Znalezisko okrzyknięto kaszalotem z Beaumaris bądź olbrzymim kaszalotem. Ząb przekazano Museums Victoria w Melbourne. Nie przypisano go do konkretnego rodzaju, jednak przypomina on zęby Livyatan, wskazując na ich bliskie pokrewieństwo. Ząb datowano na 5 milionów lat, co czyni go młodszym od peruwiańskiego okazu L. melvillei o około 4 miliony lat.
Filogeneza Livyatan zaliczał się do bazalnych absolutnie drapieżnych Physeteroidea, wraz z takimi wymarłymi rodzajami, jak Brygmophyseter, Acrophyseter i Zygophyseter. Grupa ta znana jest z wielkich, funkcjonalnych zębów w szczęce i żuchwie, używanych do łapania wielkiej zdobyczy, pokrytych szkliwem. W przeciwieństwie do nich współczesny kaszalot spermacetowy nie ma szkliwa, a w szczęce zębów w ogóle, a te, które ma, i tak nie mogą służyć złapaniu zdobyczy. Livyatan należy do innej linii drapieżnych Physeteroidea. Zwiększenie rozmiarów i rozwój narządu spermacetowego, charakterystycznego dla tej grupy waleni, wyewoluowały wedle współczesnych poglądów niezależnie u różnych grup drapieżnych kaszalotów. Wielkie zęby tych zwierząt powstały raz w grupie wywodzącej się z przodka przypominającego bazylozaury bądź też Livyatan wykształcił je niezależnie. Duży dół skroniowy w czaszce uznaje się za plezjomorfię. Zęby płodu kaszalota spermacetowego mają szkliwo, nim pokryją się cementem, co wskazuje na bazalność szkliwa. Pojawienie się drapieżnych kaszalotów w zapisie kopalnym współzachodzi z różnicowaniem się fiszbinowców w miocenie, co wskazuje na ewolucję umożliwiającą eksploatację fiszbinowców. Zasugerowano też umieszczenie drapieżnych kaszalotów w podrodzinie Hoplocetinae, wraz z rodzajami Diaphorocetus, Idiorophus, Scaldicetus i Hoplocetus, znanymi z miocenu i wczesnego pliocenu. Przedstawiciele tej podrodziny cechują się silnie zbudowanymi i pokrytymi szkliwem zębami.
Kladogram przedstawiający Livyatan i inne drapieżne kaszaloty:
Budowa thumb|left|Rekonstrukcja Livyatan (po lewej) i Cetotherium (po prawej) Znana jest jedynie czaszka Livyatan, a przy braku wiedzy o stosunku wielkości czaszki do reszty ciała, całkowita długość zwierzęcia pozostaje niejasna. Szacuje się ją na ok. 13,5 m, skalując na podstawie współczesnego kaszalota, a 16,2–17,5 m przy użyciu do tego celu Zygophyseter (zakładając podobny stosunek długości głowy do ciała). Dla porównania dzisiejszy kaszalot spermacetowy osiąga od 11 do 16 m. Z kolei kaszalot z Beaumaris oszacowany został na 18 m i 40 ton. Wielkie rozmiary stanowić mogą adaptację chroniącą przed drapieżnikami i pozwalającą zarazem zjadać wielką zdobycz. Livyatan to największy odkryty dotychczas kopalny kaszalot i także jeden z największych znanych drapieżników, dysponujący jednym z największych ugryzień wśród czworonogów i być może w ogóle kręgowców.
Czaszka Holotypowa czaszka Livyatan ma 3 m długości. Jak inne drapieżne kaszaloty, Livyatan miał szeroką przerwę między dołami skroniowymi po bokach czaszki i wyrostkiem jarzmowym kości skroniowej na przedzie czaszki, co wskazuje na dużą przestrzeń, którą za życia wypełniał silny mięsień skroniowy, najsilniejszy z mięśni między czaszką a żuchwą. Pysk był dobrze zbudowany, gruby, względnie mały, co pozwalało na zamknięcie i lepsze uchwycenie szamocącej się zdobyczy. Prawa i lewa kość przedszczękowa prawdopodobnie nie krzyżowały się na szczycie pyska, chociaż kości te budują większą część przedniego końca pyska. W przeciwieństwie do dzisiejszego kaszalota kości przedszczękowe sięgały boków pyska. Szczęka była gruba, szczególnie w połowie drogi od pyska. Pysk opisywano jako asymetryczny, z prawą kością szczękową nieznacznie wypukłą i lewą lekko wklęsłą ku tyłowi. Lemiesz osiągał koniuszek pyska, był nieco wklęsły, coraz cieńszy z tyłu ku przodowi. Nagłe pogrubienie w środkowej lewej części lemiesza może wskazywać na położenie mięśni nosowych. Każda kość zębowa żuchwy była wyższa niż szersza, a dzieliła je luka większa niż u kaszalota spermacetowego. Spojenie żuchwy łączące obie jej połówki pośrodku żuchwy nie zrosło się. Wyrostek kłykciowy, łączący żuchwę z czaszką, leżał w okolicy dna żuchwy jak u innych kaszalotów.
Zęby thumb|Zęby Livyatan należały do największych – miały ponad 31 cm długości W przeciwieństwie do współczesnego kaszalota spermacetowego Livyatan miał funkcjonalne zęby w szczęce i w żuchwie. Zużycie zębów wskazuje, że podczas gryzienia w dół zęby strzygły jeden po drugim, umożliwiając zwierzęciu odgryzienie za jednym razem dużej porcji mięsa zdobyczy. Głębokie osadzenie w dziąsłach i możliwość blokowania się stanowiły adaptacje do utrzymywania szamocącej się zdobyczy. Żaden z zębów holotypu nie zachował się w całości, a żaden z tylnych zębów nie zachował się dobrze. Żuchwa nosiła 22 zęby, a szczęka 18. W przeciwieństwie do innych kaszalotów z funkcjonalnymi zębami, żaden z korzeni zębów nie był w całości obecny w przedszczękowej części pyska, przynajmniej częściowo leżąc w kości szczękowej. W efekcie liczba zębów ustępowała tamtym waleniom i, obok kogii płaskonosej i kogii krótkogłowej, Livyatan dysponował najmniejszą liczbą zębów w żuchwie ze wszystkich kaszalotów.
Najmasywniejsze były czwarty, piąty i szósty ząb po obu stronach. Wszystkie dobrze zachowane zęby przekraczały 31 cm długości. Największe zęby holotypu to drugi i trzeci lewej kości zębowej, których wysokość obliczono na około 36,2 cm. Pierwszy ząb po prawej był najmniejszy, mierząc 31,5 cm. Kaszalot z Beaumaris miał zęby okołotrzydziestocentymetrowej długości i jest to największy skamieniały ząb znaleziony w Australii. Zęby te należą do największych należących do jakiegokolwiek zwierzęcia z wyjątkiem ciosów. Dla porównania największy ząb tyranozaura mierzył 30,5 cm, a zęby olbrzymiego wymarłego rekina megalodona mierzyły około 18 cm. Na części zębów żuchwowych znaleziono fasetki, które przy zamkniętej paszczy zapewniały dokładne pasowanie do siebie zębów. W przednich zębach średnica zmniejszała się, w tylnych działo się przeciwnie. Największa średnica wynosiła około 11,1 cm w żuchwie. Wszystkie zęby wykazywały szybkie zmniejszanie się średnicy ku wierzchołkowi. Wynikało to prawdopodobnie po części ze zużywania się w czasie życia zwierzęcia. Zakrzywienie zębów malało z przodu ku tyłowi, przy czym zęby żuchwy zakrzywiały się bardziej niż zęby górne. Przednie zęby tworzyły ku przodowi kąt 45°, i, jak u innych kaszalotów, cement był prawdopodobnie w sposób ciągły tworzony na zębach przez całe życie. thumb|left|Odlew czaszki i zębów w Museo di storia naturale dell'Università di Pisa
Wszystkie zębodoły były cylindryczne, obejmowały po jednym korzeniu. Ich wielkość rosła od pierwszego do czwartego, by potem maleć, co czyniło czwarty największym o rozmiarze 197 mm średnicy, co stanowi największą wartość u jakiegokolwiek walenia. Zębodoły żuchwy ustępowały wielkością szczękowym, były okrągłe poza bardziej jajowatymi przednimi.
Basen Skamieniała czaszka Livyatan ma zakrzywioną niszę zwaną supracranial basin („basenem nadczaszkowym”), szeroką i głęboką. W przeciwieństwie do innych drapieżnych kaszalotów, ale podobnie do kaszalota spermacetowego nisza ta rozciągała się na całą długość pyska, powodując przez to wklęsłość całej czaszki na górnej powierzchni zamiast pyska obserwowanego u Zygophyseter czy Acrophyseter. Basen był najgłębszy i najszerszy nad puszką mózgową i, w przeciwieństwie do innych drapieżnych kaszalotów, nie nawisał nad oczodołem. Na bokach ograniczały go wysokie ściany kostne. Karby przedoczodołowe, zazwyczaj szparowate po bokach czaszki zaraz za pyskiem, tutaj leżały w obrębie basenu. Opadający grzebień w dole skroniowym kierował się ku tyłowi czaszki i oddzielał pysk od reszty czaszki – bruzda zaczynała się na wyrostku przedoczodołowym kości policzkowej. Na przedzie basen miał dwa otwory, czym różnił się od typowego dla kaszalota spermacetowego z pojedynczym otworem kości szczękowej oraz od kogii krótkogłowej i kogii płaskonosej, które mają po kilka otworów. Szew pomiędzy kośćmi szczękową i czołową był zazębiający.
Paleobiologia thumb|Livyatan prawdopodobnie zajmował tę samą niszę ekologiczną, co dzisiaj orka oceaniczna
Polowanie