Przestrzeń nieeuklidesowa - przestrzeń, która nie jest przestrzenią euklidesową, tzn. nie jest spełniony piąty postulat geometrii euklidesowej o prostych równoległych.

Konwencja Einsteina W standardowej konwencji sumacyjnej, dla przypadku tensorowego przy sumowaniu iloczynów tensora kontrawariantnego T i kowariantnego S, których wskaźnikiem niemym jest n, tę sumę możemy zapisać:

A jeśli użyjemy konwencji sumacyjnej Einsteina, to przykład zapisujemy w prostszej postaci:

Widzimy, że obie konwencje oznaczają to samo, ale wygodniejsza jest konwencja Einsteina, bo zapis wyrażenia P jest o wiele prostszy i zawsze będziemy stosować konwencję Einsteina (chyba że zostanie napisane inaczej).

Tensor kowariantny Tensorem kowariantnym bez konwencji Einsteina, który zawiera tylko dolne wskaźniki o ściśle określonej liczbie, nazywamy obiekt, który transformuje się ze zmiennych starych, których liczba wynosi m, na nowe o takiej samej liczbie zmiennych:

Dla przykładu podamy jak się transformuje tensor o dwóch wskaźnikach dolnych ze współrzędnych starych na nowe, dla dwóch zmiennych zapisanych w konwencji Einsteina.

A transformację tensora z jednych współrzędnych do drugich o dwóch wskaźnikach dolnych dla m zmiennych ze starych współrzędnych na nowe zapisaną w konwencji Einsteina przedstawiamy:

Tensor kontrawariantny Tensorem kontrawariantnym bez konwencji Einsteina, który zawiera tylko dolne wskaźniki o ściśle określonej liczbie, nazywamy obiekt, który transformuje się ze zmiennych starych na nowe według schematu:

Dla przykładu podamy jak się transformuje tensor o dwóch wskaźnikach górnych dla dwóch zmiennych zapisanej ze starych na nowe w konwencji Einsteina:

A transformację tensora z jednych współrzędnych do drugich o dwóch wskaźnikach górnych dla m zmiennych zapisanych q starych współrzędnych na nowe w konwencji Einsteina piszemy:

Definicja prostego tensora metrycznego Załóżmy, że mamy przestrzeń n-wymiarową, przy zastosowaniu twierdzenia o różniczce zupełnej zależnej od n zmiennych, używając przy tym definicji delty Kroneckera, możemy przedstawić infinitezymalną długość według schematu:

W obliczeniach wprowadziliśmy tensor g, mając zmienne x przedstawione w zależności od współrzędnych w układzie krzywoliniowym:

Mając powyższy wzór tensor metryczny w układzie kartezjańskim przedstawiany jest jako delta Kroneckera, który jest tensorem symetrycznym z definicji.

Teraz udowodnimy, że tensor metryczny jest tensorem symetrycznym, korzystając z definicji tensora Kroneckera, który jest symetryczny, wtedy możemy dojść do wniosku, że:

W powyższym wzorze, gdy zamienimy miejscami k na r i odwrotnie, mamy g=g, czyli tensor metryczny jest symetryczny, co oznacza, że dla macierzy g tensora metrycznego mamy: g=g, bo .

Definicja odwrotnego tensora metrycznego Tensor odwrotny do tensora metrycznego g definiujemy w analogii do tensora metrycznego prostego, przestawionego w punkcie , wedle wzoru:

Oczywiste jest, że tensor metryczny odwrotny jest tensorem symetrycznym (korzystać tutaj będziemy z symetryczności delty Kroneckera), czego dowód jest przedstawiony poniżej:

W powyższym wzorze, gdy zamienimy miejscami k na r i odwrotnie, mamy g=g, zatem możemy dojść do wniosku, że odwrotny tensor metryczny przestawionej w punkcie jest tensorem symetrycznym ze względu na zmianę wskaźników k i r między sobą.

Wykorzystanie tensora metrycznego prostego lub odwrotnego w działaniach na zwykłych tensorach Aby zamienić zwykły tensor lub tensor metryczny z jego wersji kowariantnej do kontrawariantnej lub odwrotnie, postępujemy wedle schematów:

Jeśli zwykły tensor ma kilka wskaźników, składających się ze wskaźników dolnych lub górnych albo składających się ze wskaźników jednocześnie górnych i dolnych, to możemy je przenosić z góry na dół lub odwrotnie, wykorzystując podobne przedstawienia do lub .

Właściwości tensora metrycznego kowariantno-kontrwariantnego Sprawdźmy, czy tensor metryczny kowariantno-kotrawarianty jest tensorem jednostkowym, ale korzystając z definicji tensora metrycznego prostego i odwrotnego oraz podobnych przekształceń do i , kolejno postępując:

Na podstawie obliczeń dochodzimy do wniosku, że prawdziwe są poniższe wzory na tensor metryczny kowariantno-kontrawariantny i na tensor metryczny kontrawariantno-kowariantny:

Macierz g jest macierzą diagonalną i jednostkową, a także tensor jako macierz g jest macierzą odwrotną do macierzy (tensora) g wedle obliczeń przeprowadzonych w punkcie .

Baza krzywoliniowa, a tensor metryczny W układzie krzywoliniowym wektor wodzący można przedstawić w układzie Euklidesa, w którym zanurzony jest układ krzywoliniowy, a zapisać go możemy przy pomocy wzoru zależnego od współrzędnych kartezjańskich i współrzędnych krzywoliniowych:

Zdefiniujmy wektor, który jest zapisywany jako pochodna cząstkowa wektora wodzącego względem współrzędnej krzywoliniowej q:

Wyznaczmy iloczyn wektorów zdefiniowanych w o wskaźnikach m i n, wtedy możemy dojść do wniosku, że końcowy wynik jest tensorem metrycznym prostym , co wynika z definicji wektora kowariantnego :

Jeszcze raz przepiszmy wynik końcowy obliczeń w punkcie , który jest analogiczną definicją do . Stąd wynika, że iloczyn dwóch wektorów kowariantnych jest równy podwójnie kowariantnemu tensorowi metrycznemu:

Podnieśmy wskaźnik m do góry we wzorze , który jest wektorem i jednocześnie tensorem, a zatem ostatecznie możemy napisać iloczyn m-tego kontrawariantnego wektora bazy przez n-ty kowariantny wektor, który jak się można przekonać jest tensorem metrycznym o wskaźniku górnym m i dolnym n:

Definicja symboli Christoffela Pochodną danego wektora bazy po współrzędnej krzywoliniowej (np. pochodną po ) można wyrazić przez kombinacje liniowe wektorów bazy - współczynniki kombinacji nazywa się symbolami Christofela dla wektorów bazy :

Twierdzenie: Dla wektorów kobazy zachodzą związki

Dowód: Pomnóżmy wzór przez i wykorzystajmy zależność (por. ):

Pomnóżmy przez tensor metryczny i wykorzystajmy tożsamość :

Pomnóżmy obustronnie przez :

Ponieważ (por. ), oraz

to równanie można przekształcić do postaci:

Wykorzystując tożsamość w otrzymamy

Pierwsze dwa wyrazy w redukują się, tzn. mamy

- otrzymaliśmy wzór , cnd.

Pochodna kowariantna współrzędnej kontrawariantnej W tym rozdziale policzymy pochodną kowariantną wektora o współrzędnych kowariantnych. Dowolny wektor A można rozłożyć na składowe kontrawariantne A względem wersorów e:

Policzmy różniczkę wektora A wykorzystując twierdzenie o różniczce zupełnej z iloczynu dwóch wielkości:

Wykorzystać tożsamość obliczamy różniczkę wektora e

Wzór wstawiamy do :

Po przemianowaniu indeksów w pierwszym składniku we wzorze otrzymujemy wzór:

Obie strony dzielmy przez różniczkę du - po przekształceniu otrzymujemy pochodną zupełną wielkości x względem zmiennej u pomnożonej przez wektor e:

Wyrażenie w nawiasie wzoru definiuje pochodną kowariantną: oprócz zwykłej pochodnej cząstkowej mamy tu składnik zawierający sumę iloczynów współrzędnych wektora A i symbolu Christoffela:

Wyrażenie nazywamy pochodna absolutną, a jest pochodną kowariantną wielkości kontrawariantnej.

Pochodna kowariantna wielkości współrzędnej kontrawariantnej W tym rozdziale policzymy pochodną kowariantną o współrzędnych kowariantnych, w tym celu napiszmy wektor A, który można rozłożyć na składowe B względem wektorów kontrawiantnych e, wedle sposobu:

A teraz policzmy różniczkę wielkości wektorowej B zdefiniowanej wedle wzoru wykorzystując twierdzenie o różniczce zupełnej iloczynu dwóch wielkości. Na samym końcu nasza różniczka dB wyraża się wzorem:

Możemy również, wykorzystując tożsamość i używając jej we wzorze na różniczkę wersora e, napisać tożsamość na różniczkę zupełną wielkości wektora kontrawariantnego o wskaźniku i-tym:

Tożsamości na różniczkę wektora wielkości kontrawiariantnej możemy użyć we wzorze na różniczkę zupełną wielkość B , którą można przy pomocy tensora Christoffela zapisać wzorem:

Po przemianowaniu indeksów w pierwszym składniku we wzorze możemy przepisać wspomniany wzór na różniczkę zupełną wielkości B jako różniczkę absolutną:

A zatem zdefiniujmy na podstawie wzoru pochodną tensorową, która mieści się w nawiasie w wspomnianym wyrażeniu. Zapisujemy ją jako wielkość kowariantną, w której występuje zwykła pochodna cząstkowa i wyraz będący iloczynem współrzędnej wielkości B i symbolu Christoffela:

Wyrażenie nazywamy pochodną absolutną, natomiast wzór nazywamy pochodną kowariantną wielkości kowariantnej.

Pochodna tensorowa iloczynu tensorów Wyznaczymy pochodną tensorową wielkości iloczynu tensorowego, najpierw podając pełną jej postać:

Wyznaczmy lewą stronę równania , wykorzystując definicję pochodnej kowariantnej , po czym przejdziemy do jej prawej strony, zatem przekształcając jednocześnie możemy zapisać:

Co kończy dowód.

Wyznaczmy pochodną tensorową wielkości iloczynu tensorowego, w tym celu najpierw podamy, jak ta zależność jest napisana w pełnej postaci:

Wyznaczmy lewą stronę równania , wykorzystując definicję pochodnej kowariantnej , i przejdziemy do jej prawej strony, przekształcając jednocześnie obie strony:

Co kończy dowód.

Właściwości przemienne kolejności wskaźników symboli Christoffela Weźmy pochodną cząstkową pewnego skalaru, który nazwiemy φ napisaną względem wielkości α i β, co wyrazimy:

Można udowodnić, z warunku że zwykła pochodna funkcji jest tensorem stopnia zerowego, że jego pochodna cząstkowa jest także tensorem, zatem możemy napisać dwie tożsamości, z których będziemy korzystać w dalszych krokach naszego rozważania:

Z definicji pochodnej kowariantnej oraz korzystając z faktu, że pochodna cząstkowa zwykłej funkcji jest tensorem, dochodzimy:

Pochodna cząstkowa względem parametru x, a potem od parametru x jest taka sama, gdybyśmy różniczkowali od odwrotnej strony, zatem wiadomo z analizy matematycznej:

W takim bądź razie wyrażenie , przy pomocy tożsamości wynikającej z przemienności różniczkowania cząstkowego, możemy zapisać w uproszczonej postaci:

Dla dowolnej pochodnej funkcji zwykłej φ i z przemienności różniczkowania cząstkowego funkcji φ , tensor Christoffela jest zapisywany wzorem poniżej, w którym widać że tensor ten jest przemienny ze względu na kolejność dolnych wskaźników:

Udowodnijmy następną tożsamość ze względu na przemienność pierwszego z drugim lub pierwszego i z trzecim wskaźnika symboli Christoffela, a to prawo na wstępie zapiszmy jako:

Weźmy wzór i pomnóżmy go obustronnie przez wektor pamiętając, że , co będziemy wyznaczać będziemy przemienność wskaźnika pierwszego z drugim w symbolach Christoffela, wtedy:

A ponieważ wektor może być dowolny, wtedy z :

Porównajmy dwa wzory końcowy z , wtedy otrzymujemy w przypadku dowolnego przemienność pierwszego wskaźnika z drugim:

Zatem właściwość symboli Christoffela przemienności wskaźnika pierwszego z trzecim wychodząc od możemy napisać w inny sposób sprowadząjąc wskaźniki górne na dolne, wtedy wykorzystując (sprowadzając wskaźniki na dół), potem na podstawie tego dochodzimy do wniosku sprowadzając wskaźnik k do góry, co:

Zatem przemienność pierwszego z drugim (na podstawie ) i pierwszego z trzecim wskaźnika symboli Christoffela, czyli mamy właściwość po sprowadzeniu wskaźników górnych na dolne, czyli wtedy zachodzi , co później dzięki właściwości tensora metrycznego ta właściwość też jest spełniona przy sprowadzeniu jakiś wskaźników z dołu do góry.

Uogólnienie tensora absolutnego Weźmy tensor o dowolnych wskaźnikach dolnych i górnych, wówczas wielkość A zapisujemy jako zależność od wektorów (tensorów) e:

Stosując konwencje sumacyjną Einsteina, wtedy piszemy:

Szczególnymi przypadkami powyższej definicji są schematy zapisane wedle wzorów i .

Pochodna kowariantna wielkości o współrzędnych kowariantnych i kontrawariantnych Aby udowodnić wzór na pochodną tensorową na dowolną wielkość tensorową, należy skorzystać z definicji wielkości absolutnej z poprzedniego rozdziału, czyli ze wzoru z punktu , dla której różniczka zupełna wielkości absolutnej wyraża się przez: