Rosja XVIII wieku Okres XVIII-wiecznego absolutyzmu w Rosji najlepiej jest omówić na przykładzie panowania Piotra I oraz Katarzyny II. Oprócz tych dwojga najbardziej znanych rosyjskich monarchów, na tronie Rosji w XVIII w. zasiadało wiele osób. Część z nich skończyła swój żywot tragicznie. Poznajmy ich losy:
Iwan V (1666-1696)Car Rosji, panował w latach 1666-1696, syn cara Aleksego, chorowity, musiał odstąpić tron bratu Piotrowi I. Iwan V w Wikipedii...
Katarzyna I (1684-1727)Cesarzowa Rosji, panowała w latach 1725-1727, kochanka i druga żona Piotra I (od 1712 r.), pochodziła z rodu Skowrońskich; osadzona na tronie przez gwardzistów, pod wodzą faworyta A. Mienszykowa, który faktycznie zarządzał państwem. Założyła Akademię Umiejętności i ograniczyła władzę Senatu Rządzącego, tworząc Najwyższą Tajną Radę. Katarzyna I w Wikipedii...
Piotr II (1715-1730)Car Rosji, panował w latach 1727-1730, wnuk Piotra I Wielkiego, syn carewicza Aleksego (zabitego z woli Piotra I), w jego imieniu Rosją rządził A. Mienszykow, a po jego wygnaniu na Syberię ród Dołgorukich; zaręczył się z Katarzyną Dołgoruki, ale przed ślubem zmarł. Przeniósł część dworu i urzędów do Moskwy; był ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Romanowów. Piotr II w Wikipedii...
Anna I (1693-1740)Cesarzowa Rosji, panowała w latach 1730-1740, księżna Kurlandii (ożeniona z księciem kurlandzkim, rządziła tym krajem po śmierci męża), córka Iwana V, bratanica Piotra I Wielkiego. Po śmierci Piotra II wyniesiona na tron przez bojarów, pod wodzą rodu Dołgorukich i Galicynów, ale rządziła w oparciu o szlachtę, zmniejszając wpływy magnatów; otaczała się bałtyckimi Niemcami, a krajem władał jej faworyt E.J. Biron. Poparła Augusta II w walce z S. Leszczyńskim o tron polski; prowadziła wojny z Turcją. Anna I w Wikipedii...
Iwan VI (1740-1764)Car Rosji, panował w roku 1740, prawnuk Iwana V, syn księcia Brunszwiku Antoniego Ulrycha i księżnej Anny Leopoldówny, uznany przez Annę I następcą tronu i w 1740 r. ogłoszony carem, niebawem uwięziony wraz z matką przez Elżbietę I, która przejęła władzę, zamordowany po 20 latach więzienia w różnych miastach Rosji. Iwan VI w Wikipedii...
Elżbieta I (1709-1762)Cesarzowa Rosji, panowała w latach 1741-1762, najmłodsza córka Piotra I Wielkiego i Katarzyny I; odsuwana od władzy, jako urodzona przed małżeństwem rodziców; wstąpiła na tron po tym, jak obaliła małoletniego Iwana VI. Z poparciem swoich doradców prowadziła zdecydowanie anty-pruską politykę zagraniczną, wzięła udział w wojnie siedmioletniej, zmarła w czasie ofensywy na Prusy. Wygrała wojnę ze Szwecją. Założyła uniwersytet w Moskwie i Akademię Sztuk Pięknych w Petersburgu. Dawała się kierować swoim faworytom, z których Razumowski wyniesiony z prostego pastucha do godności feldmarszałka został jej mężem. Elżbieta I w Wikipedii...
Piotr III (1728-1762)Car Rosji, właściwie Karl Peter Ulrich Holstein-Gottorp; wnuk Piotra I Wielkiego (syn Anny i Karola Fryderyka księcia Holstein-Gottorp); panował w roku 1762; mąż cesarzowej Katarzyny II (1745 r.). Przywołany do Rosji przez swoją ciotkę - cesarzową Elżbietę, został uznany przez nią za następcę tronu. Wstąpił na tron po jej śmierci. Gorący zwolennik Prus, zawarł z nimi jednostronny pokój w czasie wojny siedmioletniej (tzw. cud domu brandenburskiego). Panowanie rozpoczął od zatwierdzenia przywilejów szlachty, zniesienia tortur, zakazu prześladowania starowierców. Niepopularny w armii, wskutek zmiennego zachowania i sympatii pruskich. Obalony w wyniku spisku oficerów i skłóconej z nim żony, zamordowany przez A.G. Orłowa faworyta Katarzyny II. Piotr III w Wikipedii...
Administracja centralna
Na szczycie państwa rosyjskiego stał car - święty, nietykalny, nieusuwalny, nieodpowiedzialny, któremu oddawano boską cześć. Do legendy przeszły takie fakty, jak odprawianie procesji wokół pomnika cara Piotra I, próby Pawła I odprawiania mszy w cerkwi, czy modlenie się do portretów carów, stylizowanych na ikony. Mówiono, też iż ustrój Rosji to samowładztwo hamowane carobójstwem.
System rosyjski łączył w sobie przeciwstawne zjawiska: oświecenie i niewolnictwo, a charakteryzowano go triadą: samodzierżawie - cerkiew - ludowość. Carowie rosyjscy pochodzili z Niemiec, dlatego też w kształcie instytucji ustrojowych oraz ich nazewnictwie przebija fascynacja "niemczyzną" (utożsamianą z Zachodem). Stąd też zamiast używania tytułu "nadprokurator" wprowadzono "oberprokuratora". Neologizmy spotykano powszechnie nawet na najniższych szczeblach drabiny administracyjnej: np. inspektora lasów nazwano "waldmeisterem". Tworzyło to nienaturalną mieszankę "rosyjsko-niemiecką", pogłębianą licznym udziałem szlachty niemieckiej (pochodzącej szczególnie z Inflant, Łotwy, Estonii, Księstwa Kurlandii i Semigalii) w strukturach państwaPor. Andrzej Szabaciuk, Organizacja samorządu ziemskiego szlachty bałtyckiej na terytorium Inflant w latach 1561 - 1920, "Annales UMCS" sectio F 2008, vol. 63.. Można wręcz twierdzić, iż tak naprawdę niemieccy carowie na rosyjskim tronie byli w Rosji ciałem obcym. Nie można się więc dziwić próbom odnalezienia się w dworskiej rzeczywistości, jakie były podejmowane przez rosyjskie księżniczki. Katarzyna II byłaby tego najlepszym przykładem. Jednego ze swoich kochanków uczyniła zresztą królem Rzeczypospolitej.
Władcy państwa zlikwidowali Dumę Bojarską, Sobór Ziemski oraz samorząd ziemski ("gubny"), czyli instytucje stanowe. Po śmierci patriarchy Adriana w roku 1700 car Piotr I zniósł urząd patriarchy, samemu stając na czele cerkwi i powołując w roku 1721 Święty Synod, który odpowiadał za sprawy cerkiewne, z oberprokuratorem na czele. Centralnym organem państwa był Senat Rządzący, powstały w roku 1711. Dzielił się na departamenty z oberprokuratorami. Pełnił funkcje sądu najwyższego, organu stanowiącego prawo, kontrolującego administrację, zarządzającego finansami, a także doradczego i opiniodawczego dla cara. Piotr I reformując zarząd centralny wprowadził na wzór niemiecki resortowe kolegia (w latach 1717 - 1720), znosząc prikazy. Początkowo było ich dziewięć, np. wojska, marynarki, spraw zagr., finansów; handlu, przemysłu, górnictwa; sprawiedliwości, przychodów, rozchodów i kontroli. Każde kolegium kierowane było przez prezesa, którego zastępcą był wiceprezes, posiadało własną kancelarią z radcami i asesorami kolegialnymi. Charakterystyczne dla systemu carskiego były rozbudowane instytucje kontrolne i śledcze: fiskałowie z oberfiskałem i generał -rewizorem; prokuratura z generał-prokuratorem (od ok. 1722 r.), a także Tajna Rada. Carowie nie ufali rosyjskiemu społeczeństwu a tajna policja tępiła objawy "nieprawomyślności".
Administracja lokalna
W Rosji XVIII w. przeprowadzono wiele zmian w organizacji zarządu lokalnego, wprowadzano nowe jednostki podziału terytorialnego (np. gubernatorstwa, czy województwa), które potem likwidowano lub przekształcano. Po wydaniu przez Katarzynę II Ordynacji o administracji guberni z roku 1775, struktura administracji lokalnej przedstawiała się mniej więcej następująco:
gubernie z gubernatorami i zarządami gubernialnymi, a na terenach przygranicznych powoływano generał- gubernie z generał-gubernatorami, którzy mieli szerszą władzę cywilną i wojskową. powiaty (tzw. ujezdy), z naczelnikami powiatów (isprawnikami) i asesorami zasiadającymi w niższym sądzie ziemskim. W guberniach i powiatach rozbudowano struktury policyjne i sądowo-administracyjne. Na straży systemu carskiego stali np. oberpolicmajstrzy w miastach gubernialnych, horodniczowie w miastach mniejszych, komendanci w placówkach garnizonowych. Wśród innych urzędników carskich niższego szczebla można wymienić: prystawich, strapczych, policmajstrów, komisarzy, amtmanów, kamerierów, rentmeisterów, czy prowiantmeisterów. w miastach po reformie Katarzyny II z roku 1785 zwoływano w wyborach cenzusowych zebranie ogólne, które wybierało powszechną dumę złożoną z radnych (czyli radę miasta). Następnie powszechna duma wybierała dumę sześciu radnych (dumę sześciogłosną) z prezydentem miasta na czele.
Mieszkańców miast określano mianem posadskije ludi. Anachronicznym i nieracjonalnym był istniejący podział ludności miejskiej na kategorie:W literaturze można spotkać różne określenia kategorii miejskiej. Podany podział należy więc traktować jako uproszczony. rzeczywistych obywateli miejskich (czyli z reguły posiadaczy nieruchomości miejskich),W rosyjskiej tytulaturze dziwi używanie słowa "rzeczywisty" na określenie jakiegoś stanowiska, np. "rzeczywisty obywatel miejski", "rzeczywisty radca stanu" itp. Przymiotnik "rzeczywisty" pochodził z języka niemieckiego. O ile w krajach niemieckich takie nazewnictwo było zjawiskiem naturalnym, o tyle w Rosji raziło sztucznością. kupców, których w dodatku dzielono na gildie: I gildia - do której należeli kupcy, prowadzący handel detaliczny i hurtowy w kraju i za granicą, II gildia - grupująca kupców prowadzących handel w kraju, III gildia - zrzeszająca kupców prowadzących handel detaliczny w mieście lub powiecie, rzemieślników cechowych, kupców cudzoziemskich, do których zaliczano - co nie miało sensu - także kupców pochodzących z innych rosyjskich miast. Pomimo, iż byli Rosjanami, to nazywano ich kupcami cudzoziemskimi, znamienitych obywateli (osoby wolnego zawodu, legitymujące się wykształceniem, artyści itp.), tzw. posadskich, czyli pozostałych mieszkańców.
na wsi pełnią władzę zachowała szlachta, a zwyczajowo od czasów średniowiecza funkcjonowały gromady wiejskie.
Katarzyna II zgodziła się na w roku 1785 na stworzenie samorządu szlacheckiego. W powiatach i guberniach szlachta gromadziła się na zgromadzeniach, których obradami kierowali marszałkowie szlacheccy. Zgromadzenia debatowały nad sprawami lokalnymi, przedkładały wnioski gubernatorom oraz przedstawiały kandydatów na isprawników.
Przemiany w Rosji w okresie absolutyzmu
Aleksander Hercen: Żyć w Rosji jest ciężko i podle. Taka jest prawda.
Rosja w okresie panowania Piotra I i jego następców przeszła niezwykłą przemianą polityczną, gospodarczą i kulturalną. Zmieniała się rosyjska literatura i sztuka. Nawet stolicę przeniesiono do specjalnie zbudowanego miasta: Petersburga. Chociaż - jak można twierdzić - zewnętrznej formy państwa, podczas gdy feudalne wnętrze pozostało niezmienione. Pod względem ustrojowym usankcjonowano samowolę carską i samodzierżawie, co sprowadzało się do dowolnej ingerencji w życie poddanych (w dodatku uświęconej). Istniała ogromna przepaść między poszczególnymi warstwami społecznymi, pogłębiane faktycznym niewolnictwem chłopów i handlem nimi. Ujednolicono stan szlachecki, znosząc podział szlachty na bojarów i dworiaństwo. Zachowano pełną przewagę szlachty w systemie carskim (urzędniczym i wojskowym) z jednoczesnym podporządkowaniem jej władzy cara. Szlachta cieszyła się przywilejami podatkowymi i sądowymi, posiadała prawo zajmowania się przemysłem, handlem i nabywania nieruchomości miejskich. Funkcjonowały także lokalne instytucje samorządu szlacheckiego. Podniesiono rolę mieszczaństwa, ale wprowadzono nieracjonalny podział stanu mieszczańskiego na sześć kategorii. Miastom przyznano ograniczony samorząd a uprzywilejowano bogatych kupców.