Kinematyka ciała doskonale sztywnego Obrót pewnego ciała o kąt jest opisywany przez wielkości, których reprezentacją jest wektor kąta obrotu prostopadły do płaszczyzny tego obrotu. Jego prędkość kątowa również jest prostopadła do płaszczyzny obrotu i ma zwrot zgodny z regułą śruby prawoskrętnej: jeśli bryła obraca się przeciwnie do ruchu wskazówek zegara, to zwrot wektora prędkości kątowej jest „do góry”, jeśli obrót jest zgodny ze wskazówkami zegara — zwrot jest przeciwny.
Rozpatrzmy teraz dwie osie obrotu ciała sztywnego. Prędkości wektorowe danego punktu bryły względem osi pierwszej oraz względem osi drugiej są dane wzorami:
Wektor wodzący względem nowej osi jest opisany przez wektor wodzący względem starej osi oraz przesunięcie osi:
Ponieważ wektory prędkości i opisują tę samą prędkość fizyczną punktu, możemy napisać:
Porównując współczynniki przy dowolnym wektorze , otrzymujemy fundamentalny wniosek:
Prędkość kątowa ciała sztywnego jest niezależna od wyboru osi odniesienia — jest własnością ruchu bryły, a nie układu współrzędnych.
Podstawiając do , otrzymujemy zależność między prędkościami translacyjnymi dwóch osi:
Wzór ten mówi, że prędkość osi pierwszej różni się od prędkości osi drugiej o człon wynikający z obrotu bryły i przesunięcia osi.
Złożenie dwóch obrotów bryły sztywnej
Rozpatrzmy teraz złożenie dwóch obrotów: pierwszy obrót z prędkością kątową , drugi obrót z prędkością kątową .
Przesunięcie punktu bryły w wyniku pierwszego obrotu:
Przesunięcie w wyniku drugiego obrotu, działającego na już obrócony punkt:
Pomijając wyrazy wyższego rzędu (czyli iloczyny typu , które są rzędu ), otrzymujemy:
Wniosek fundamentalny
Prędkości kątowe dodają się wektorowo. Złożenie dwóch obrotów o nieskończenie małych kątach jest równoważne jednemu obrotowi o prędkości kątowej:
To jest kluczowa własność kinematyki ciała sztywnego: obroty nieskończenie małe są przemienne i addytywne, w przeciwieństwie do obrotów skończonych, które w ogólności nie są przemienne.
Kąty Eulera
Ruch obrotowy ciała sztywnego opisujemy za pomocą kątów Eulera , które pozwalają przejść z układu do nowego układu . Każdy z trzech kolejnych obrotów generuje własną składową prędkości kątowej, a całkowita prędkość kątowa jest ich sumą.
Obrót o kąt wokół osi Pierwszy obrót wykonujemy w płaszczyźnie i . Prędkość kątowa tego obrotu jest prostopadła do płaszczyzny obrotu i skierowana wzdłuż osi :
Obrót o kąt wokół osi Drugi obrót wykonujemy wokół osi . Prędkość kątowa tego obrotu ma postać:
Obrót o kąt wokół osi Trzeci obrót wykonujemy wokół osi . Prędkość kątowa tego obrotu jest najprostsza:
Całkowita prędkość kątowa Sumując trzy składowe otrzymujemy całkowitą prędkość kątową bryły sztywnej:
Współrzędne wyznaczamy z równań , i :
Równania , i nazywamy kinematycznymi równaniami Eulera.
Tensor momentu bezwładności bryły sztywnej Prędkość danego punktu bryły sztywnej określamy jako sumę ruchu postępowego i obrotowego, zgodnie ze wzorem :
Wtedy podwojona energia kinetyczna ciała obracającego się, dla którego oś obrotu porusza się z prędkością , ma postać:
Ostatni wyraz w jest równy zero, ponieważ zakładamy, że środek masy znajduje się w początku układu współrzędnych, co wynika z definicji środka masy . W takim razie energia kinetyczna ruchu ciała jest sumą energii środka masy i energii ruchu obrotowego:
Energia rotacyjna i tożsamość wektorowa
Korzystamy teraz z tożsamości wektorowej :
Stąd:
Po pełnym rozwinięciu składników otrzymujemy:
Moment pędu bryły sztywnej
Moment pędu definiujemy jako:
Po rozwinięciu iloczynu potrójnego:
Energia rotacyjna w postaci macierzowej
Energia kinetyczna ruchu obrotowego może być zapisana jako:
Tensor momentu bezwładności
Macierz jest zdefiniowana wzorem:
Tensor nazywamy tensorowym momentem bezwładności bryły sztywnej.
Druga zasada dynamiki dla ruchu obrotowego według funkcji Lagrange'a Z zasady Lagrange'a drugiego rodzaju możemy wyprowadzić drugie prawo dynamiki dla ruchu obrotowego . Punktem wyjścia jest równanie Lagrange’a zapisane dla współrzędnych kątowych:
Pochodna Lagrangianu względem prędkości kątowej
Lagrangian ruchu obrotowego zapisujemy jako różnicę energii kinetycznej rotacyjnej i energii potencjalnej bryły sztywnej:
Energia kinetyczna rotacyjna ma postać:
Zatem pochodna cząstkowa Lagrangianu względem składowej prędkości kątowej :
Otrzymaliśmy więc klasyczną definicję momentu pędu bryły sztywnej:
Pochodna Lagrangianu względem kąta obrotu
Energia potencjalna podczas nieskończenie małego obrotu zmienia się zgodnie z:
Stąd:
Otrzymaliśmy więc klasyczną definicję momentu siły jako pochodnej Lagrangianu względem kąta obrotu.
Druga zasada dynamiki dla ruchu obrotowego
Podstawiając wyniki i do równania Lagrange’a , otrzymujemy:
Wniosek
Równanie jest drugą zasadą dynamiki Newtona dla ruchu obrotowego, wyprowadzoną w pełni z formalizmu Lagrange’a:
moment siły jest równy pochodnej czasowej momentu pędu.
To jest obrotowy odpowiednik równania:
dla ruchu postępowego.
W ten sposób formalizm Lagrange’a prowadzi do pełnej dynamiki bryły sztywnej w ruchu obrotowym.
Diagonalizacja tensora momentu bezwładności Patrząc na wzór , który przedstawia energię kinetyczną bryły sztywnej w ruchu obrotowym, wprowadzamy wektor jednostkowy kierunku prędkości kątowej:
Wtedy energia rotacyjna przyjmuje postać:
Momentem bezwładności ciała względem kierunku nazywamy iloraz podwojonej energii rotacyjnej przez kwadrat prędkości kątowej. Wprowadzając oznaczenie:
otrzymujemy równanie elipsoidy bezwładności:
Równość przedstawia elipsoidę bezwładności w trójwymiarowym układzie współrzędnych. Możemy teraz obrać pewne kąty (, , ), które definiują obrót układu współrzędnych do takiego układu, w którym tensor bezwładności staje się diagonalny.
W układzie własnym bryły sztywnej tensor bezwładności ma postać:
Energia rotacyjna w układzie własnym
W układzie własnym bryły sztywnej energia rotacyjna przyjmuje postać:
Wielkości nazywamy głównymi momentami bezwładności ciała.
Moment pędu w układzie własnym bryły
W układzie własnym bryły sztywnej moment pędu jest równy:
gdzie są współrzędnymi prędkości kątowej w układzie własnym, zgodnie z równaniami kinematycznymi Eulera , , .
Wniosek
Diagonalizacja tensora bezwładności prowadzi do trzech fundamentalnych wielkości — głównych momentów bezwładności — które opisują bryłę w sposób najprostszy. W tym układzie:
tensor bezwładności jest diagonalny, energia rotacyjna ma najprostszą postać, moment pędu jest równoległy do prędkości kątowej tylko wtedy, gdy obrót odbywa się wokół jednej z osi głównych.
To jest pełna klasyczna teoria diagonalizacji tensora bezwładności.
Dynamiczne równania Eulera Wykorzystując równanie opisujące drugą zasadę dynamiki dla ruchu obrotowego , a także fakt, że pochodna dowolnego wektora w obracającym się układzie współrzędnych jest opisana wzorem , otrzymujemy równanie dynamiki bryły sztywnej:
Wektor prędkości kątowej zapisujemy jako:
W układzie własnym bryły sztywnej tensor bezwładności jest diagonalny .
Moment pędu w tym układzie ma postać :
Podstawiając to do równania i rozpisując składowe, otrzymujemy:
Równania , i nazywamy dynamicznymi równaniami Eulera.
Są one fundamentalnymi równaniami opisującymi ruch obrotowy bryły sztywnej w jej układzie własnym, w którym tensor bezwładności jest diagonalny. W szczególności:
jeśli bryła obraca się wokół jednej z osi głównych, równania upraszczają się do postaci liniowej, jeśli nie działa moment sił , równania opisują swobodny ruch bryły sztywnej — prowadząc do zjawisk takich jak precesja i niestabilność obrotu wokół osi pośredniej.
To jest pełna postać dynamicznych równań Eulera.
Ruch bryły sztywnej wokół swobodnej osi Tutaj będziemy rozpatrywać ruch bryły sztywnej, na którą nie działają żadne momenty sił, czyli:
Zakładamy dodatkowo, że prędkość kątowa jest stała, tzn. jej składowe p,q,r nie zmieniają się w czasie:
Wtedy dynamiczne równania Eulera , , przyjmują postać:
Ponieważ zakładamy, że parametry A, B, C są różne, to z trzech iloczynów musi być co najmniej dwa równe zero, co oznacza, że tylko jedna składowa prędkości kątowej może być niezerowa. To kończy rozważania dla przypadku idealnie stałej prędkości kątowej.
Przypadek bardziej realistyczny: małe odchylenia od osi głównej
Rozpatrzmy teraz inny przypadek, w którym:
prędkość kątowa wokół osi głównej jest prawie stała:
składowe q i r są bardzo małe, nadal nie działa moment sił:
Dynamiczne równania Eulera redukują się do:
Ponieważ p=p₀ jest stałe, równanie jest tożsamościowo równe zero. Pozostają dwa równania sprzężone dla q i r.
Wyprowadzenie równań dla q i r
Różniczkujemy równanie i podstawiamy do . Otrzymujemy dwa równania drugiego rzędu:
Rozwiązania równań
Interpretacja fizyczna
Przypadek stabilny — gdy
Warunek:
Wtedy:
Rozwiązania są oscylacyjne:
Bryła wykonuje stabilne oscylacje wokół osi głównej.
Przypadek niestabilny — gdy
Warunek:
Wtedy:
Rozwiązania są wykładnicze:
Bryła wykonuje niestabilny ruch, w którym małe odchylenia rosną wykładniczo — jest to klasyczna niestabilność obrotu wokół osi pośredniej (tzw. efekt Dziewięciu Palców, znany z akrobacji kosmicznych).
Wniosek końcowy
Obrót wokół największego lub najmniejszego głównego momentu bezwładności jest stabilny. Obrót wokół pośredniego momentu bezwładności jest niestabilny.
To jest jedno z najważniejszych twierdzeń dynamiki bryły sztywnej — wyjaśnia, dlaczego np. książka rzucona w powietrze nie chce obracać się wokół osi pośredniej.
Ruch bez udziału sił giroskopu symetrycznego
Rozpatrzmy giroskop symetryczny, czyli bryłę sztywną, dla której tensor momentu bezwładności posiada dwie równe wartości główne. Oznacza to, że bryła posiada jedną wyróżnioną oś symetrii, którą oznaczamy jako oś . W takim przypadku zachodzi zależność:
oraz trzeci moment bezwładności C jest momentem względem osi symetrii. Jest to klasyczny przypadek tzw. *bąka symetrycznego*, który stanowi najprostszy, lecz jednocześnie niezwykle ważny przykład ruchu bryły sztywnej.
W niniejszym rozdziale analizujemy ruch giroskopu w polu grawitacyjnym, lecz przy założeniu, że giroskop jest podparty dokładnie w swoim środku masy. Oznacza to, że siła ciężkości działa na środek masy, a więc nie wywołuje żadnego momentu względem tego punktu. Jest to sytuacja fizycznie bardzo istotna: giroskop nie „czuje” grawitacji, ponieważ jego środek masy jest punktem podparcia.
Z definicji środka masy mamy:
co oznacza, że moment siły ciężkości jest równy zero. W konsekwencji ruch giroskopu jest ruchem *swobodnym*, czyli takim, w którym nie działają żadne momenty zewnętrzne.
Równania ruchu giroskopu symetrycznego
Równania Eulera dla bryły sztywnej w przypadku A = B przyjmują postać:
Z równania natychmiast wynika:
Oznacza to, że składowa prędkości kątowej wokół osi symetrii jest stała. Jest to fundamentalna własność giroskopu: obrót wokół osi symetrii nie zmienia się w czasie, ponieważ nie działa na niego żaden moment zewnętrzny.
Pozostałe równania upraszczają się do:
Wielkość R jest proporcjonalna do prędkości obrotowej wokół osi symetrii. Jest to tzw. częstość precesji swobodnej.
Równania drugiego rzędu
Różniczkujemy równanie :
Podstawiamy z :
Analogicznie:
Są to równania oscylatora harmonicznego o częstości R.
Rozwiązania
Oznacza to, że składowe prędkości kątowej p i q wykonują ruch kołowy na płaszczyźnie (x', y').
Prędkość kątowa giroskopu:
Wektor prędkości kątowej zakreśla okrąg na płaszczyźnie (x', y'), a jego koniec porusza się po powierzchni stożka.
Kąt rozwarcia stożka:
Powiązanie z kinematycznymi równaniami Eulera
Korzystamy z równań , , :
Są to równania kinematyczne, które łączą prędkości kątowe w układzie bryłowym z pochodnymi kątów Eulera.
Wektor momentu pędu równoległy do osi z'
Współrzędne momentu pędu:
Z definicji momentu pędu :
Z ostatniego równania wynika: oraz .