Ogólny schemat rozpadów Procesy zachodzące spontanicznie z powodów określonych oddziaływań pomiędzy nukleonami, w wyniku której jądro znajduje się w stanie quasistacjonarnym, to jądro przechodzi do stanu niższego energetycznie, ewentualnie emitując cząstkę unoszącą energię rozpadu. W końcowym etapie w wyniku czego jądro przechodzi w stan stacjonarny, które jest jądrem stabilnym w stanie podstawowym. Rozpad:
jest dozwolony, jeśli spełnione są warunki opisane poniżej:
Warunek energetyczny Wynika on z praw zachowania energii, dla jąder X i Y i cząstki a będących w stanach podstawowych, to z tej zasady dla problemu mas wynika wniosek, że suma mas substratów w przemianie jądrowej powinna być większa niż suma mas produktów:
lub gdy jądra są w stanie wzbudzonym, wtedy dla problemu mas zachodzi suma masy substratów (jądra X) i jej energii wzbudzenia powinna być większa niż suma mas produktów Y, a i energii wzbudzenia jądra Y:
Powyżej wyraziliśmy masę i energię w tych samych jednostkach, tzn. przy definicji prędkości światła równej jeden c=1. Energią rozpadu nazywamy wyrażenie, które jest różnicą masy jądra X przed rozpadem, i sumą masy jądra Y po rozpadzie i masy cząstek wyemitowanych:
gdzie: M(X), M((Y) są masami odpowiednich nuklidów, które unoszą energię w postaci energii kinetycznej, tzn. energia rozpadu jest sumą energii kinetycznej jądra Y i cząstek a:
Jeśli emitowana jest jedna cząstka, to ma określoną energię (widmo energii jest liniowe), a energia odrzutu jest w przybliżeniu zerowa, bo m<<M(Y).
Reguły wyboru Prawa zachowania momentów pędów przestawiamy jako sumę momentów pędu substratów, która jest równa sumie momentów pędu produktów w rozpadzie jądrowej, tzn. moment pędu jądra X przed rozpadem jest równy sumie momentów pędów cząstek a i jądra Y:
Zasadę zachowania parzystości w naszym rozpadzie, oraz wartość momentu pędu cząstek a możemy napisać, gdy suma momentów pędu naszych cząstek jest większa niż wartość bezwzględna różnicy momentów pędu jąder X i Y oraz mniejsza niż wartość sumy momentów pędów, a parzystość cząstki X przed rozpadem jest równa iloczynowi parzystości jądra Y i cząstek a dla wszystkich „i”:
Prawo zachowania ładunku elektrycznego, ładunku barionowego i innych liczb kwantowych Prawo zachowania ładunku elektrycznego i barionowego, taki że ładunek elektryczny lub barionowy przed i po rozpadzie zachowuje swoją wartość licząc względem wszystkich cząstek przed i po reakcji, przedstawiamy:
Klasyfikacja rozpadów
Ze względu na emitowane cząstki
Rozpad α W tym rozpadzie cząstka emituje cząstkę jednocześnie przechodząc w cząstkę :
Rozpady β w tym rozpad β w którym powstaje jądro o liczbie atomowej zwiększonej o jeden, a także elektron (cząstka β) wraz antyneutrinem elektronowym:
w tym rozpad β, w którym powstaje jądro o liczbie atomowej zmniejszonej o jeden, a także pozyton (cząstka β, elektron o ładunku dodatnim) wraz z neutrinem elektronowym:
Rozpady nukleonowe p i n rozszczepienie spontaniczne sf w wyniku czego powstają dwa jądra atomowe wraz z pewną liczbą neutronów:
Przejścia γ Rozpad, w którym jądro wzbudzone przechodzi do stanu podstawowego ze stanu wzbudzonego z emisją kwantu γ:
Konwersja wewnętrzna (KW)
Ze względu na oddziaływania prowadzące do rozpadu przejścia elektromagnetyczne (EM): γ, KW, KP (deekscytacja jądra, jest to przejście jądra, ze stanu wzbudzonego do stanu podstawowego, przy czym jest zachowana liczba masowa A i atomowa Z jądra atomowego) przejścia (rozpady) słabe (beta): β, β, EC przejścia (rozpady) z udziałem oddziaływania silnego (jądrowego): α, p, n, sf.
Prawdopodobieństwo rozpadu (przejścia) ze stanu początkowego |i>
Wedle przypadku ogólnego stan quasistacjonarny może przejść w wyniku różnych procesów (rozpady jąder na końcowe jądra korzystne energetycznie). Stała rozpadu całego procesu jest sumą poszczególnych rozpadów, dla oddziaływań elektromagnetycznych λ, słabego λ, i silnego λ:
Poszczególne stałe rozpadu definiujemy wedle schematów poniżej przy pomocy stałej zaniku przejścia elektromagnetycznego, która jest sumą rozpadów γ, konwersji wewnętrznej KW i deekscytacji jądra, ta stała jest w postaci:
Stała zaniku przejścia zachodzących w wyniku oddziaływań słabych jest sumą rozpadów β, β i EC:
Stała zaniku przejścia zachodzących w wyniku oddziaływań silnych jest sumą stałych zaniku rozpadu α, rozczepienia spontanicznego sf i przejść nukleonowych p i n.
Średni czas życia danego rozpadu lub wszystkich rozpadów definiujemy jako odwrotność stałej zaniku danego rozpadu lub wszystkich rozpadów:
Czas życia, danego rozpadu ze względu na dany typ rozpadu, w którym cząstka ze stanu |i> przechodzi w stan |f>, jest określany:
Stała rozpadu, nie zależy od warunków zewnętrznych, historii rozpadu, jest to wielkość stała charakteryzująca dany proces. W kwantowej teorii zaburzeń stała rozpadu przejścia ze stanu „i” do „f”, znając gęstość stanów ρ(E), w której zawarta jest zależność stałej rozpadu od energii emitowanych cząstek E, a także hamiltonian H, który jest odpowiedzialny za przejście od stanu „i” do stanu „f”, które jest traktowane jest jako zaburzenie, jest zapisana:
gdzie: – gęstość stanów końcowych w jednym przedziale dozwolonym energetycznym. – ta część hamiltonianu oddziaływania, który jest odpowiedzialny za dane przejście, traktujemy go jako zaburzenie. To samo prawo stosujemy do cząstek elementarnych, stanów wzbudzonych atomów, itp., tzn. do rozpadów kwazistacjonarnych, które są układami kwantowymi.
Prawo rozpadu
Prawdopodobieństwo rozpadu, czyli iloraz liczby cząstek rozpadających się dN i liczby cząstek nierozpadniętych N, jest wprost proporcjonalne do czasu, w którym ten rozpad jest dokonywany, tzn.:
Wyznaczmy teraz czas, w którym liczba cząstek zmniejsza się „e” razy względem jej liczby w czasie równym zero (N(0)), czyli:
Wyznaczmy średni czas rozpadu z definicji wartości średniej względem czasu:
Udowodniliśmy, że średni czas zaniku jest odwrotnością stałej zaniku λ, czyli jest równy czasowi τ, po którym liczba cząstek maleje e razy. Wyznaczmy teraz czas połowicznego zaniku (półokres rozpadu), w którym liczba cząstek zmniejsza się o połowę względem czasu podstawowego N(0), patrząc na wynik i , otrzymujemy, że czas połowicznego zaniku jest równy czasowi, której liczba cząstek zmniejsza się e razy względem N(0) pomnożonej przez logarytm naturalny liczby dwa:
Rozkład sukcesywny nazywamy proces:
Mechanizm rozpadu (przemiany) α
Wyniku rozpadu jądra X o liczbie masowej A i atomowej Z z jądra wylatuje w wyniku zjawiska tunelowania cząstka , zmniejszając jego liczbę masową o cztery, a liczbę atomową o dwa:
Energia pomiędzy stanami podstawowymi jąder i i cząstką α przedstawiamy:
Warunkiem koniecznym zaistnienia rozpadu jest warunek konieczny Q>0. Warunek jest spełniony dla jąder, dla której stosunek B/A=f(A) leży w opadającej części wykresu, tzn. dla jąder ciężkich o A≥150, które znajdują się w stanach podstawowych. Energia rozpadu Q jest unoszona w postaci energii kinetycznej jądra Y i energii kinetycznej cząstki α. Widmo energetyczne cząstki α jest liniowe i jego energia mieści się w zakresie 4MeV≤E≤9MeV. Wartość momentu pędu cząstki α jest większa od wartości bezwzględnej różnicy jądra X i Y i jest mniejsza niż suma wartości momentów pędu cząstki X i Y:
Parzystość cząstki α, jest iloczynem parzystości jądra X i jądra Y, jest wyrażona:
Rozpad α jest uwarunkowany oddziaływaniem silnym, i cząstka α by pokonać barierę potencjału, dla którego zachodzi E<E ulega zjawisku tunelowania, co jest zgodne z mechaniką kwantową, w wyniku czego jądra helu wydostaje się z jądra X z pewną energią E. Potencjał V(r) jądra atomowego wyrażamy przez sumę energii związanych z energią kulombowską i energią związaną z momentem pędu wynikających z równania własnego operatora energii, jest ona równa pisząc je ogólnie dla i dla bariery potencjału, którą cząstka α musi przekroczyć, tzn. dla odległości od środka jądra , tzn.: , więc:
Współczynnik przenikalności bariery potencjału jądra X Współczynnik przenikalności bariery wyrażamy przy pomocy potencjału oddziaływania kulombowskiego V i potencjału związanego z momentem pędu V i piszemy go:
Prawdopodobieństwo rozpadu α Stała rozpadu jest iloczynem prawdopodobieństwa utworzenia cząstki α w stanie quasistacjonarnym P, który aby obliczyć należy znać strukturę jądra atomowego, ono nie zmienia się silnie od jądra do jądra, przez częstość ν:
gdzie „t” czas, w którym cząstka α przebiega jądro, i przez współczynnik przenikalności bariery D , stała rozpadu α, czyli λ jest napisana:
Zwykle przyjmuje się k=Pν≈10, to stała rozpadu ma wzór λ=k⋅D.
Prawo Geigera-Nutalla Jest to zależność pomiędzy czasem T połowicznego rozpadu jądra X, co wyniku tego ono emituje cząstkę α, a energią cząstek α E, wyrażona przy pomocy stałych C(Z) i D(Z) zależnej od liczby atomowej Z:
Zależność stałej C i D od liczby atomowej przedstawia tabela:
Prawidłowość ustalili doświadczalnie w latach 1911–1912 uczeni H. Geiger i J. Nutall, a następnie w 1928 uzyskali ją opierając się na kwantowym opisie procesu rozpadu α. Ten wzór opisuje proces rozpadu α. Wzór najdokładniej opisuje rozpady jąder dla jąder parzysto-parzystych. Stałe C i D zależą nieznacznie od liczby atomowej, co ilustruje powyższa tabelka.
Rozpady nukleonowe Rozpad neutronowy, w którym jądro o liczbie masowej A i atomowej Z wysyła jeden neutron, w ten sposób zmniejsza on liczbę masową o jeden przy takiej samej liczbie atomowej:
Rozpad protonowy, w którym jądro o liczbie masowej A i atomowej Z wysyła jeden proton, w ten sposób zmniejsza on liczbę masową A i atomową Z o jeden:
Warunek energetyczny (energia rozpadu)(N od n lub p)
Jeśli oba jądra X i Y w i są w stanie podstawowym, wtedy energia rozpadu jądra unoszona przez neutrony jest równa:
Gdy jądro X rozpada się ze stanu wzbudzonego na jądro Y, to energia rozpadu, która jest zawsze większa niż zero, przedstawia się:
Gdy jądro X ze stanu wzbudzonego rozpada się na jądro w stanie wzbudzonym Y, dla której energia rozpadu jest zawsze większa niż zero, to ciepło rozpadu jest:
Przy rozpadzie ze stanów wysokoenergetycznych składa się on z bardzo wielu linii (wierzchołków), zauważmy jednak, że zachodzi: rozpadu nukleonowe są wynikiem oddziaływań silnych, jeśli jest spełniony warunek energetyczny , to jądro jest wzbudzone ze względu na jego spin i parzystość, i rozpad jego następuje z czasem połowicznego zaniku równej τ≈10s, rozpad protonowy może być zahamowany przez barierę kulombowską, jeśli energią protonu jest mniejsza niż wysokość bariery, to protony z takiego jądra wychodzą na zewnątrz niego poprzez proces tunelowania, tak jak w rozpadzie α, rozpady protonowe konkurują z rozpadami β, EC,α, a rozpady neutronowe zachodzą z konkurencją β. Pierwszy i drugi rozkład konkuruje z rozpadem elektromagnetycznym EM dla jąder X wzbudzonych.
Rozpady nukleonowe obserwuje się w jądrach neutrononadmiarowych (rozpad n) i w jądrach neutronodeficydowych (rozpad p). Rozpady nukleonowe obserwuje się jako rozczepienia w ciężkich jądrach wysoko-wzbudzonych neutrononadmiarowych oraz w wyniku rozpadu jąder dalekich od ścieżki jąder stabilnych. Rozpady nukleonowe konkurują z rozpadami elektromagnetycznymi, γ, i KP (deeskcytacją jądra atomowego).
Przemiana (rozpad) β
Neutron w jądrze rozpada się na proton, elektron i antyneutrino elektronowe, a proton w jądrze rozpada się na neutron, pozyton i neutrino elektronowe, te dwie przemiany piszemy:
Jeśli w jądrze atomowym zachodzi przemiana , to liczba masowa jądra się nie zmienia, a liczba atomowa Z zwiększa się o jeden, tą przemianę piszemy:
Jeśli w jądrze atomowym zachodzi przemiana , to liczba masowa jądra się nie zmienia, ale za to liczba atomowa zmniejsza się o jeden, tę przemianę piszemy:
Warunki energetyczne rozpadu β