Czas związków plemiennych i kunigasów Kontakty z sąsiadami Ruś i Złota Orda Na przełomie XII i XIII w. ziemie plemion litewskich wciąż znajdowały się na peryferiach chrześcijańskiego świata, gdzie nie sięgały siły ani papiestwa ani cesarstwa. O Litwinach zaczęli w tamtym okresie wzmiankować kronikarze polscy, ruscy oraz dwóch nadbałtyckich państw zakonnych: Krzyżaków i Kawalerów Mieczowych, coraz częstsze bowiem stawały się napady Litwinów na państwa ościenne. W samych tylko latach 1200 – 1236 odnotowano ponad 40 najazdów.
W niepamięć poszła dawna zależność ziem litewskich od Rusi, która podzielona na wiele niezależnych i słabych księstw stawała się ofiarą wypraw litewskich plemion. Równocześnie władcy ruscy zacieśniali więzy z rodami możnowładczymi Litwy, poprzez rodzinne koligacje (np. Litwinka, córka Dangeruta została wydana za księcia Jersiki Wsiewołoda, nieco później córka Dowsprunka za Daniela, księcia halickiego). Z księstwami ruskimi plemiona litewskie utrzymywały tak różne stosunki, jak dużo było owych księstw i np. podczas gdy z jednymi państewkami toczyły wojnę, z innymi, np. Nowogrodem sprzymierzały się przeciw wspólnym wrogom, chociażby Inflantom.
Niewykluczone, iż już w tym czasie Litwa dokonała pierwszych podbojów księstw ruskich, zajmując Brasaław oraz podporządkowując sobie niewielkie księstwo mińskie, którego władcy nie są już wymieniani pod koniec XII w. Litwinów interesowały bowiem tereny, zwane Rusią Czarną, położone wzdłuż lewych dopływów górnego Niemna, na styku ziem Bałtów i Słowian, gdzie istniały takie grody ruskie, jak Grodno czy Nowogródek. Związki Litwinów z Rusinami rozbijały kontakty peryferyjnych ziem ruskich z centrami księstw i w praktyce osłabiały Ruś.
Litwa nie odczuła znacząco tatarsko-mongolskiego najazdu, mimo, że Złota Orda pod wodzą Batu-Chana objęła swym panowaniem niemal całą Ruś. Najazd niezliczonych hord Azjatów wstrząsnął środkowo-wschodnią Europą, która ugięła się pod ich potęgą. Za życia Batu-Chana Mongołowie i Tatarzy prawdopodobnie nie dotarli jeszcze do ziem litewskich, jednak jaki czas później pojawili się na tamtych terenach i zaczęli ingerować w sprawy ruskie i litewskie. Najgroźniejszy atak przypadł na czasy chana Burundaja w 1259 r., jednak ani on ani inne wyprawy nie wpłynęły znacząco na rozwój ziem litewskich i nie zagrodził ich państwowości.
Pozostałe plemiona bałtyjskie, Zakon Krzyżacki i Zakon Kawalerów Mieczowych Innymi sąsiadami Litwinów na przełomie XII i XIII w. były spokrewnione z nimi plemiona bałtyckie: Jaćwingowie (inne nazwy: Jaćwiengowie, Sudawowie), Prusowie, Nadrowowie, Skalowie, Kurowie, Żmudzini, Łotysze oraz Selowie. W plemionach tych rozwarstwienie społeczne było już wyraźnie widoczne, pojawiać się zaczęli lokalni przywódcy, a nawet książęta (kunigasowie). Żaden ze szczepów nie utworzył jeszcze państwa, co nie przeszkodziło w zorganizowanych napaściach na kraje ościenne, m.in. Polskę. Mimo, że oddziały Bałtów były o wiele słabsze aniżeli wojska sąsiadów ich ziemie długo pozostawały niezdobyte, głównie z powodu ukształtowania terenu, gęstych lasów i licznych bagien.
Położenie polityczne plemion bałtyckich zaczęło gwałtownie zmieniać się od początku XIII w., stały się one bowiem obiektem zainteresowań misjonarzy chrześcijańskich. Państwa leżące nad Bałtykiem coraz bardziej starały się podporządkować Bałtów, a najbliżsi sąsiedzi, m.in. Polacy chcieli nawet zajęć ich ziemie. U schyłku XII w. w rejonie bałtyjskim, szczególnie na Zadźwiniu, wzrosła bardzo działalność kupców i zakonników niemieckich. W celu organizowania misji chrześcijańskich duchownych utworzono w 1186 r. biskupstwo w Uexküll (Ikšķile) w dolnym brzegu Dźwiny. Biskupów Uexküll nie zadowalały misje pokojowe i od 1198 r. zaczęli ogłaszać zbrojne wyprawy na Dźwinie, ziemie Liwów i Estów, nie tylko w celu nawracania ich, ale także grabieży. Większość uczestników tychże kampanii pochodziła z Niemiec, toteż misje zdobyły poparcie cesarstwa rzymskiego narodu niemieckiego. Uczestników krucjat bałtyckich popierali również rzymscy papieże. Krzyżowcy północni w 1201 r. założyli Rygę, rok później zaś powołali zbrojny Zakon Rycerzy Chrystusa, zwany Zakonem Kawalerów Mieczowych. Podbijano coraz nowe tereny, gdyż słabi, podzieleni na wiele szczepów Liwowie, Łotysze i inne plemiona nie potrafili skutecznie się bronić. Na zajętych ziemiach zdobywcy chrystianizowali pogan, a co najgorsze dla Bałtów organizowali nowe państwo niemieckich kupców, zakonników i rycerzy, w którego skład weszły ziemie zajęte przez Zakon Kawalerów Mieczowych, katolickich biskupów oraz miasto Rygi. Powstające państwo zaczęto nazywać Inflantami.
Prowadzona przez Inflanty kampania wymierzona przeciw Bałtom oraz Litwie kampania spowodowała, iż nierzadko zastępy Litwinów wdzierały się na tereny państwa, siały spustoszenie i dziesiątkowały szeregi jego mieszkańców, ponadto udzielały pomocy Kurom, Żmudzinom czy księciu Jersiki (1210, 1214, 1229). W odpowiedzi za ataki również mieszkańcy Inflant kilka raz podjęli wyprawy na ziemie litewskie (1208, 1229).
Skomplikowana sytuacja panowała również na pograniczy Prus i Mazowsza, które często padało ofiarą łupieżczych wypraw Prusów. Polakom nie udało się mimo wsparcia papiestwa umocnić granicy, zaczęli więc szukać pomocy u Niemców. W latach 1225 – 1228 zwrócili się o pomoc do Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego, zwanego Zakonem Krzyżackim. Działający uprzednio w Ziemi Świętej, następnie zaś w Europie Zachodniej Zakon Krzyżacki posiadał sympatię zarówno cesarza jak i papieża, co zapewniało mu poparcie ideologiczne, polityczne i wojskowe. W 1126 r. wielki mistrz zakony otrzymał od cesarza prawa książęce, chociaż jego przyszłe państwo nie weszło w skład cesarstwa. Na mocy bulli papieskiej Zakon otrzymał w posiadanie ziemie Prusów, Jaćwingów itp. Podbój rozpoczął się w 1231. Ściągający licznie z całej Europy, głównie z Niemiec wojownicy i rycerze kierowani przez zakonników szybko przełamali główną linię oporu Prusów i mimo, iż ci bronili się zaciekle podporządkowali sobie ich ziemie. Na nic się zdały także powstania, organizowane w latach 1242 – 1249. Krzyżacy mieli nieść wiarę wśród Bałtów, jednak w rzeczywistości stronili od tego, a nawet chcieli aby ci jak najdłużej pozostawali poganami, mieliby bowiem wtedy pretekst do kolejnych ataków, w skutek których państwo zakonne bogaciło się i rozszerzało swoje granice.
I tak oto w przeciągu kilkudziesięciu lat w sąsiedztwie Litwy pojawiły się dwa nowe, silne państwa, lecz nie powstałe w wyniku rozwoju plemion bałtyjskich, a w wyniku podbojów i łupieżczych wypraw. Kościół katolicki oraz Zakon Kawalerów Mieczowych i Zakon Krzyżacy przyniosły na zagarnięte ziemie kulturę chrześcijańską, najnowsze technologie, wyżej rozwiniętą organizację społeczną, a jednocześnie wytworzyły barierę społeczną: Niemców i członków innych chrześcijańskich państw Europy uważano za ludzi lepszych, niż Bałtów. Z czasem potomkowie dawnych Prusów, Jaćwingów i innych szczepów zaczęli mieszać się ze społecznością niemiecką, co doprowadziło do zaniku plemion bałtyjskich na podbitych terenach.
Los jaki spotkał Prusów, Jaćwingów, Łotyszy itp. groził także Litwinom, którzy jako jeden z ostatnich krajów pogańskich w Europie stali się celem wypraw państw chrześcijańskich. W 1236 r. ogłoszono przeciwko Litwie wyprawę wojenną.
Organizacja wewnętrzna ziem litewskich Mimo iż wzmianki źródłowe dotyczące życia wewnętrznego Litwy są znikome wyłania się z nich zarys jej organizacji.
Większość społeczności stanowili wolni chłopi, zjednoczeniu we wspólnoty terytorialne – pola (lit. Lukas). Spośród nich najwyższe stanowisko w społeczeństwie zajmowali tak zwani „dobrzy ludzie” (lit. gerieji žmonės), którzy szybko stali się bojarami. Zarządzali swymi gospodarstwami i wsiami zamieszkanymi przez ich poddanych. Bojarowie szybko bogacili się podczas wojen. Dzięki zdobytym bogactwom kupowali nowych poddanych, których osadzali w podległych wsiach, czasem skupiali wokół siebie grupy przyszłych bojarów, stanowiących trzon drużyny i budowali nowe grody, stając się kunigasami – książętami plemiennymi. Owi kunigasi zazwyczaj byli ze sobą skoligaceni, poprzez dynastyczne małżeństwa, często także wydawali członkinie swoich rodów za książąt sąsiedniej Rusi.
Włości kunigasa i jego majątek, który stanowiły poddane wsie, grody, gospodarstwa przyszłych bojarów, przypominały niewielkie państewka. Wojny, związki rodzinne lub powodzenie wypraw nobilitowały starszych kunigasów, którzy na krótszy lub dłuższy czas, pokojowo bądź z na drodze wojennej jednoczyły mniejszą lub większą grupę kunigasów. Wkrótce na Litwie powstawać zaczęły związki terytorialne, przeradzające się w państewka plemienne.
Zapewne najważniejszą i największą ziemią Auksztoty, tj. Litwy Właściwej była ziemia litewska, leżąca miedzy Niemnem a Wilią, do której być może, co jest jednak kwestią sporną, należały prawobrzeżne tereny środkowej Wilii. Owa ważna część Litwy sięgała górnego brzegu Niemna na wschodzie i na południu, ale i tam jej granice nie zostały ściśle nakreślone, szczególnie z inną ziemią litewską – Nalszczanami. Nieznane są również granice wielu innych ziem położonych na północ od ziemi litewskiej. Były to kolejno idąc ze wschodu na zachód: Naszczany, Dziawołtwa, Upita oraz niewielka ziemia nad Wilią.
W dorzeczu prawych dopływów górnego Niemna leżała Żmudź, na której obszarze zachodziło wiele procesów etnicznych: przybywający ze wschodu Litwini mieszali się z rdzenną ludnością: pokrewnymi im Kurami. Żmudź w rzeczywistości była połączonymi przez ówczesnych kunigasów kilkoma ziemiami. XIII-wieczne źródła wymieniają Korszów, Knituvę, Miedniki, Rosienie, Ejragołę, Ławków oraz przydzieloną Żmudzi Szawle.
Ówczesne ziemie nie były rzeczywistymi związkami państwowymi, nie funkcjonowały w nich bowiem żadne organy rządzące, chociaż wyodrębnianie się poszczególnych ziem świadczy o procesie jednoczenia się. Poszczególne skupiska osad oddzielały nieprzebyte lasy, bagna, nieużytki. Granice te uniemożliwiały aktywny kontakt między plemionami, co sprawiło, iż zaczęły pojawiać się pierwsi kunigasowie, rządzący kilkunastoma osadami. Wraz ze wzrostem gospodarczym, przede wszystkim z rozwojem rolnictwa i hodowli bydła coraz rzadsze stawały się kryzysy demograficzne, jednak mimo tego zagęszczenie ludności było niewielkie, wynosiło bowiem 4 – 5 osób na km². Na ziemiach plemion litewskich (blisko 80 000 km²) na przełomie XII i XIII w. żyło prawdopodobnie ponad 300 000 mieszkańców. Mimo niewielkiego potencjały gospodarczego i wojskowego Litwinów ich działalność w pierwszej poł. XIII była, co zaskakujące, duża.
Ku zjednoczeniu Litwy Z okresu kształtowania się państwa litewskiego znamy jedynie poszczególne wydarzenia, np. zawarcie w 1201 r. przez któreś z plemion rozejmu z osiadłymi na Zadźwiniu Niemcami lub umowę z 1212 r. pomiędzy Nowogrodem a kunigasem Dangerutem. Ów Dangerut musiał być zapewne potężnym władcą, w przeciwnym bowiem razie księstwo nowogrodzkie nie zawierałoby z nim umowy. Szczególnie cenne obecnie znaczenie ma lista kunigasów litewskich, którzy w 1219 r. zawarli umowę z księstwem halicko-włodzimierskim. Łącznie owych książąt było 21, z czego pięciu określanych było mianem starszych. Byli to Żywibund, Dowsprunk, jego brat Mendog oraz bracia Dowiat i Wilikajło. Ojcem wymienionych Dowsprunka oraz Mendoga był wymieniony w źródłach dopiero w XVI w. nadzwyczaj potężny i majętny kunigas. Według kroniki był to władca Litwy Ryngold (Ryngolt), jednak nie jest pewne, czy jest to prawdziwe imię.