Nazwy własne Nazwy własne, jak wiemy, mogą być nazwami prostymi lub złożonymi; są nazwami indywidualnymi; pustymi lub jednostkowymi oraz konkretnymi. Warto więc przyjrzeć się im bliżej.Moduł jest oparty na książce: Czesław Kosyl, Forma i funkcja nazw własnych, Lublin 1983.

W tym miejscu zejdziemy nieco z pola logiki na grunt językoznawstwa. Nazwy własne obejmują rzeczowniki. W pierwszej kolejności (prymarnie) wiążą się z osobami i obiektami geograficznymi. Przyjmuje się, iż pozostałe (sekundarne) nazwy własne (nieoznaczające ani osób ani obiektów geograficznych) pochodzą od tych pierwszych (prymarnych). Definicje zakresowe nazw własnych nie sprawdziły się bowiem w językoznawstwie.

Pomimo, że często powtarzają się identyczne nazwy własne, to z reguły ludzie nie mają problemów z ich rozpoznaniem (a ściślej: określeniem desygnatu danej nazwy własnej). Dzieje się tak dlatego, gdyż - jak napisał Czesław Kosyl - znajomość danej nazwy własnej (najczęściej imion, nazwisk, pseudonimów, rzadziej nazw miejscowych) ograniczona jest do wąskiej wspólnoty komunikatywnej.Ibidem, s. 8.

Wspólnota komunikatywna to grupa ludzi, pozostających w bezpośrednim lub pośrednim kontakcie dzięki posiadaniu wspólnego, zindywidualizowanego języka i rozumiejących używane przez siebie wyrażenia, którym nadaje swoisty sens.S. Borawski, Podstawy idei poznawczej studiów nad dziejami używania języka. Esej o diachronii, [w:] Rozprawy z historii języka polskiego, red. S. Borawski, Zielona Góra 2005. Do powstania wspólnoty komunikatywnej wystarcza dwoje ludzi, którzy np. nazwą hostel gdzie mieszkają "ruderą". Wtedy rozmawiając przez telefon mogą użyć słowa "rudera" w swoistym sensie przez nich wymyślonym; tworząc własną (hermetyczną) wspólnotę komunikatywną. Jeśli zaś ich znajomi zaczną również określać ten hostel mianem "rudery" - wspólnota komunikatywna się poszerzy.

W językoznawstwie w miejsce "desygnatu" wprowadza się pojęcie "denotatu". Dlatego między nazwą własną a jej odpowiednikiem w rzeczywistości (rzeczywistości pozajęzykowej) zachodzi związek denotacyjny. Na przykład: słowo "stół" oraz duży mebel z drewna z blatem i czterema nogami. Podkreśla się również związek wyrazu z jego znaczeniem i materialnym przedmiotem, który to obrazuje się trójkątem Ogdena i Richardsa, obejmującym: symbol - znaczenie - desygnat.

Ponadto mówi się o wartości denotacyjnej, tj. klasie przedmiotów, do której należy denotat danej nazwy własnej. Jak już była o tym wyżej mowa Czesław Kosyl wyróżnił dwie klasy podstawowe: osób i obiektów geograficznych. Wśród nich wyodrębnia się różne podklasy. W klasie osób będą to podklasy osób płci męskiej i żeńskiej. Zaś wśród obiektów geograficznych podklasy obiektów zamieszkałych (Warszawa) i niezamieszkałych (np. Wisła).

Dodatkowo traktuje się o gnieździe nazewniczym - zespole nazw posiadających ten sam rdzeń, np. Lipa, Lipka, Lipsko; jak również o mikrostrukturze nazewniczej, tzn. zespole kiku nazw blisko powiązanych ze sobą, np. Babin i Matczyn, Strzeszkowice Małe i Strzeszkowice Duże, Pan Tadeusz i Telimena, Bychawa i Bychawka [Cz. Kosyl, s. 21].

Dla lingwistów interesujące są warianty nazw własnych, np. Chopin i Szopen oraz ekwiwalenty, np. Żelazny Kanclerz i Bismarck, nad Wisłą i w Polsce. Badane jest powstawanie zdrobnień nazw miejscowych, np. Wrzelowiec i Wrzelów, Świdnik i Mały Świdnik. Ciekawe jest także poznawanie genezy pseudonimów oraz funkcji nazw obiektów hotelowych i gastronomicznych.Na marginesie można dodać, iż w Wikipedii utrwaliła się zasada pisowni nazw własnych - imion i nazwisk w formie przyjętej w ojczystym języku, zatem nie Juliusz de Blaas, ale Julius de Blaas.

Funkcje nazw własnych

Nazwy własne pełnią wiele istotnych, często nieuświadamianych, funkcji: [Cz. Kosyl] konotacyjną - utrwalają w świadomości społecznej zbiór sądów i wyobrażeń na temat danej nazwy własnej. Na przykład: Einstein - wybitny naukowiec albo jak w piosence braci Golców: "Tu na razie jest ściernisko. Ale będzie San Francisco". asocjacyjną - umożliwiają skojarzenie danej nazwy własnej z innymi nazwami, np. miejscowość na Śląsku Góra i góra jako forma ukształtowania terenu. ekspresywną i emocjonalną - wyrażającą stosunek nadawcy do desygnatu nazwy własnej. stylistyczną - pozwalającą na kształtowanie stylu wypowiedzi, np. Jerozolima (styl neutralny) i Jeruzalem (styl podniosły), Anglia (neutralny) i Albion (poetycki). estetyczną - określającą daną nazwę w kryteriach piękna, np. wieś Chlewiska, ulica Chlewna w przedwojennym Lublinie przemianowana na prośbę mieszkańców na... Parkową (co chyba jednoznacznie obrazuje funkcję estetyczną).

Pytania testowe Wymień 3 funkcje nazw własnych ...

Powrót do spisu treści