Olfaktometria statyczna
Znanym przykładem pomiarów olfaktometrycznych, polegających na stosowaniu techniki rozcieńczeń statycznych jest „Triangle Odor Bag Method”. Pomiary stężenia zapachowego polegają na wykonywaniu trójkątowych testów psychofizycznych. Zespołom oceniających zapach są prezentowane próbki, które są przygotowywane przez wprowadzanie porcji badanego gazu – odmierzonych szklanymi strzykawkami – do worków z bezwonnym powietrzem. W celu określenia, jakie rozcieńczenie badanej próbki prowadzi do osiągnięcia progu wyczuwalności zapachu (miara stężenia zapachowego), wykonuje się testy trójkątowe (pytanie: „Która z trzech próbek powietrza jest zanieczyszczona?”). Wynik pomiaru zespołowego wyraża się jako „indeks zapachowy” (dziesięciokrotna wartość logarytmu ze stężenia zapachowego).
Triangle Odor Bag Method opracował zespół z Tokyo Metropolitan Research Institute for Environmental Protection. Była po raz pierwszy opisana w publikacji naukowej w roku 1972, a jest metodą zalecaną w Japonii od roku 1997. Została opisana w wytycznych Japońskiego Ministerstwa Środowiska i wdrożona do praktyki ochrony środowiska. Jest alternatywą dla olfaktometrii dynamicznej, opisanej w normie europejskiej, ustanowionej przez CEN jako EN 13725:2003 i przez PKN jako PN–EN 13725:2007.
Przebieg pomiarów Ocenę sensoryczną (organoleptyczną) uznaje się za pomiar, jeżeli jest wykonywana zgodnie procedurą, określającą poszczególne etapy postępowania, co zapewnia dokładność i powtarzalność uzyskiwanych wyników. W przypadku olfaktometrycznych badań stężenia zanieczyszczeń w próbkach powietrza zawierającego odoranty (określone związki chemiczne] lub mieszaniny związków niezidentyfikowanych) określa się procedury: tworzenia zespołów olfaktometrycznych (określenie metod sprawdzania wrażliwości węchu i kryteriów sprawności sensorycznej, określenie minimalnej liczebności zespołu) pobierania próbek oraz ich transportu do laboratorium rozcieńczania próbek czystym powietrzem i ich prezentacji zespołowi opracowania wyników pomiaru
Etap procedury pomiarówCechyTriangle Odor Bag MethodPN-EN 13725Tworzenie zespołuodoranty wzorcowepięć związków o różnym zapachun-butanolsposób prezentacji odorantów wzorcowychroztwory parafinowe na bibułkach perfumiarskichstrumienie powietrza o różnej zawartości n-butanolurodzaj testu psychofizycznegodwa z pięciuróżne rodzaje testów (zależnie od typu olfaktometru)rodzaj kryterium selekcjibrak błędnych odpowiedzizakres progu wyczuwalności dla średniej i odchylenie standardoweminimalna liczebność zespołu64Pobieranie próbekelastyczne pojemniki z folii++metoda płuca++metoda bezpośredniego pompowaniawarunkowo +warunkowo +Pomiar sposób rozcieńczania próbki czystym powietrzemrozcieńczenie statyczne w workachrozcieńczenia dynamiczne w olfaktometrzedolna granica zakresu pomiarowego< 2 ou/m³kilkadziesiąt ou/m³rodzaj testu psychofizycznegotest trójkątowyróżne rodzaje testów (zależnie od typu olfaktometru)
Poniżej przedstawiono dodatkowe informacje, dotyczące metodyki japońskiej.
Selekcja do zespołów oceniających Badania wrażliwości węchu oceniających są wykonywane z użyciem pięciu związków chemicznych o różnym zapachu – od zapachu kwiatowego do zapachu fekaliów. Wzorce są parafinowymi roztworami wytypowanych substancji. Stężenia tych roztworów dobrano na podstawie badań dużej próby populacji.
Dla wszystkich pięciu związków wyznaczono średnie wartości progu wyczuwalności i odchylenie standardowe.
+ Wyniki oznaczeń progu wyczuwalności (cw/w) zapachu kwasu izowalerianowego (30 pomiarów, grupa wiekowa: 20–32, przykład)lp.PłećWiek (lat)–log cw/w (średnia indyw.)Odchylenie standardowe (indywid.) 1K206,800,55 2M216,870,41 3M206,470,47 4M236,900,40 5M216,550,38 6K266,650,30 7K256,950,36 8M316,650,46 9M326,500,45 10K256,930,55 11K226,580,27 12K226,480,46 13K226,180,33średnia: 6,650,41SD średniej: 0,23 Ustalono, że roztwory wzorcowe będą miały stężenia o 1,5 odchylenia standardowego większe od średnich wartości progu.
W czasie badań wrażliwości jest stosowany test „dwa z pięciu”. Osoba badana otrzymuje pięć ponumerowanych bibułek perfumiarskich, z których dwie są zanurzone w jednym z roztworów wzorcowych, a trzy – w czystej parafinie. Zadanie polega na powąchaniu wszystkich pasków i wskazaniu tych, które pachną. Test jest powtarzany z użyciem wszystkich roztworów. Warunkiem zakwalifikowania się do zespołu jest brak błędnych wskazań
+ Zestaw wzorców testu wrażliwości (T&T Olfactometer)ZwiązekZapachStężenie w/w alkohol β-fenyloetylowy róże10-4,0 metylocyklopentenolonspalenizna10-4,5 kwas izowalerianowybrudne skarpetki10-5,0 γ-undekalaktondojrzałe owoce, kokos10-4,5 skatolekskrementy10-5,0
Pobieranie próbek Próbki powietrza atmosferycznego są pobierane bezpośrednio do worków PET, z użyciem kieszonkowych pompek teflonowych, lub do ewakuowanych cylindrów szklanych (bezpośrednio lub pośrednio – do worków umieszczonych w cylindrach). Próbki gazów odlotowych, zawierających duże ilości odorantów oraz gorących, wilgotnych i zapylonych, pobiera się do worków z wykorzystaniem „zasady płuca”. W razie potrzeby stosowane są skraplacze kondensatów (zapobiegające osiąganiu punktu rosy w worku) i filtry z watą szklaną.
Przygotowane próbek do testów sensorycznych Próbki powietrza prezentowanego oceniającym są przygotowywane w workach jednorazowego użytku o pojemności 3 dm³. Wszystkie worki są napełniane powietrzem oczyszczonym w filtrze z węglem aktywnym.
W pierwszym etapie pomiaru operator wącha badaną próbkę i wstępnie ocenia, jaką ilość trzeba wprowadzić do 3 dm³ czystego powietrza, aby jego zapach był wyczuwalny dla wszystkich oceniających. W przypadku próbek środowiskowych, o słabym zapachu, wprowadzenie wystarczająco dużej porcji do worka trzeba poprzedzić usunięciem z niego takiej samej ilości czystego powietrza. Ilości próbki, dozowane w kolejnych etapach analizy sensorycznej, są coraz mniejsze – uzależniane od wyniku oceny próbki poprzedzającej.
Wykonanie testów trójkątowych W badaniu próbki uczestniczy sześć osób o sprawdzonym węchu. W każdym etapie analizy każdy z oceniających otrzymuje trzy ponumerowane worki – dwa z czystym powietrzem i jeden – z powietrzem, do którego dodano porcję próbki. Po ich powąchaniu przekazuje operatorowi kartę oceny z numerem próbki zanieczyszczonej i zaznaczonym określeniem intensywności odczuwanego zapachu.
W kolejnych etapach analizy wskazanie poprawne staje się coraz trudniejsze. Pomiar kończy się, gdy udział poprawnych wskazań jest równy około 33% (losowe trafienia poprawne)
Opracowanie wyników W czasie opracowywania wyników pomiaru indywidualnego jest brana pod uwagę wartość największego stopnia rozcieńczenia próbki wyjściowej, przy którym oceniający udzielał odpowiedzi poprawnych, i najmniejszego stopnia rozcieńczenia, przy którym popełniał błędy. Wynikiem jest średnia geometryczna z tych wartości.
Ze zbioru sześciu wyników indywidualnych jest odrzucana wartość największa i najmniejsza, a z pozostałych oblicza się ponownie średnią geometryczną (średnia arytmetyczna z wartości zlogarytmowanych). Wyznaczona wartość stężenia zapachowego jest wyrażana jako „indeks zapachowy” (Odor Index):
Indeks zapachowy = 10 · log (stężenie zapachowe)
Przykład drugiej metody obliczeń zespołowego wyniku oznaczenia stężenia zapachowego i indeksu zapachowego zawiera tabela. + Wyniki zespołowych oznaczeń stężenia zapachowego (przykład: prezentacja rozcieńczeń Z = 10 i Z = 100)Oceniającycykl 1cykl 2cykl 3Oceniającycykl 1cykl 2cykl 3 1++-1+-- 2+++2+-- 3+-+3--+ 4-++4-+- 5+-+5+-+ 6+++6--- Z = 10razempoprawneudziałZ = 100 razempoprawneudział Odpowiedzi:18140,78Odpowiedzi:1860,33 Przyjmując, w oparciu o prawo Webera–Fechnera, że udział poprawnych wskazań jest liniową funkcją logarytmu ze stopnia rozcieńczenia, dokonuje się interpolacji, obliczając jaka wartość logarytmu rozcieńczenia odpowiada udziałowi równemu 0,58. Jest on wyższy od wynikającego z definicji progu wyczuwalności (0,50), ponieważ uwzględniono prawdopodobieństwo losowych wskazań poprawnych (gdy próbka nie jest odróżnialna od powietrza, udział odpowiedzi poprawnych jest równy około 33%).
Użycie przykładowych danych prowadzi do wartości: indeksu zapachowego: 14,4 odpowiadającej mu wartości stężenia zapachowego: 1014,4/10 = 27,5 ou/m³.
Porównanie wyników uzyskiwanych metodą japońską i europejską
W wieloletnim okresie wdrażania japońskiej i europejskiej procedury pomiarów olfaktometrycznych wielokrotnie porównywano wyniki uzyskiwane w czasie: selekcji kandydatów do zespołów pomiarów stężenia zapachowego i oznaczania progów węchowej wyczuwalności
W tabelach zamieszczono przykłady, świadczące, że: japońska metoda selekcji kandydatów do zespołów olfaktometrycznych jest dużo mniej rygorystyczna od metody europejskiej mimo że w japońskich testach trójkątowych biorą udział oceniający o bardziej zróżnicowanej wrażliwości węchu, wyniki wykonywanych oboma metodami pomiarów są zbliżone
+ Porównanie wyników badania sprawności sensorycznej metodą japońską i europejską test japoński – odrzucenie 2/20 osób; test europejski – odrzucenie 13/20 osóbMetoda kontroli sprawności sensorycznej1234567891011121314151617181920Test japoński–-Test europejskikryterium średniej––––––––– kryterium SD––––– + Porównanie wyników oznaczeń progu wyczuwalności zapachuZwiązekWynik uzyskany metodą europejską (NL)Wynik uzyskany metodą japońską (JAP)Stosunek JAP/NL n butanol0,04 ppm0,08 ppm0,95 siarkowodór0,0005 ppm0,000495 ppm0,99 styren0,025 ppm0,033 ppm1,20 toluen1,6 ppm0,9 ppm0,58
Zastosowania Triangle Odor Bag Method + Wyniki badań emisji zapachowej (przykłady)Typ zakładu przemysłowegoStężenie zapachoweOdor index Wytwórnie mączki rybnej3100045 Drukarnia (off–set)9700 – 4100040 – 46 Wytwórnia czekolady4100046,00 Spalanie szlamu970 – 310030 – 35 Spalanie gazu miejskiego97 – 31020 – 25 Spalanie oleju C410036 Spalanie drewna odpadowego130031 Japońska metoda statycznych testów trójkątowych jest stosowane w czasie : wyznaczania progów węchowej wyczuwalności czystych związków chemicznych oraz badań psychofizycznych monitorowania jakości powietrza atmosferycznego (sprawdzanie zgodności z obowiązującymi w Japonii standardami zapachowej jakości powietrza określania wielkości emisji zapachowej Pomiary wykonują operatorzy, którzy uzyskują państwowy certyfikat, zgodnie z zasadami określonymi w roku 1992. Do roku 2002 taki certyfikat uzyskało 2081 osób, wśród których największą grupę stanowią pracownicy prywatnych laboratoriów pomiarowo–analitycznych (44,3%). Ministerstwo Środowiska Japonii ocenia, że w roku 2002 zakupiono 0,8 miliona odor-bags.
Czy znasz odpowiedzi? Ile osób uczestniczy w pomiarach zgodnie z „Triangle Odor Bag Method”? {| class="collapsible collapsed" ! Odpowiedź
Procedura przewiduje udział 6 osób o sprawdzonym węchu.
Co oznacza pojęcie „T&T Olfactometer”? {| class="collapsible collapsed" ! Odpowiedź
Jest to nazwa sprzętu laboratoryjnego, stosowanego w czasie sprawdzania wrażliwości węchu kandydatów do zespołów oceniających z użyciem zestawu 5 wzorców o różnym zapachu, prezentowanych badanym osobom na bibułkach perfumiarskich (test „dwa z pięciu”).
Na jakiej podstawie wybrano stężenia roztworów wzorcowych, stosowanych w czasie kontroli wrażliwości węchu uczestników testów? {| class="collapsible collapsed" ! Odpowiedź
Podstawą były: – wyniki statystycznej analizy rozkładu wartości progu wyczuwalności zapachu związków chemicznych w populacji (wyznaczenie wartości średniej i odchylenia standardowego), – arbitralna decyzja, że należy wykluczać z zespołów osoby, których indywidualny próg węchowej wyczuwalności jest wyższy od średniej z uzyskanych wyników o więcej niż 1,5 odchylenia standardowego.
Ilu operatorów uzyskało w Japonii (2002) państwowy certyfikat, uprawniający do prowadzenia testów „Triangle Odor Bag Method”? {| class="collapsible collapsed" ! Odpowiedź
Do roku 2002 państwowy certyfikat uzyskało 2081 osób.