Mikroprocesor jest skomplikowanym automatem, który może wykonywać kilkaset dosyć prostych czynności - tzn. rozkazów maszynowych. Każdy rozkaz ma własny kod, liczbę zapisaną w jednym lub kilku bajtach. Procesor pobiera z pamięci kolejne bajty traktując je jako rozkazy lub dane i wykonuje zaprogramowane operacje. Wszystkie mikroprocesory zawierają podobne elementy:

układ sterowania i synchronizacji, który kontroluje pracę procesora i wytwarza sygnały potrzebne do sterowania niektórymi elementami komputera arytmometr, czyli układ, który wykonuje operacje arytmetyczne i logiczne (niektóre procesory mają kilka arytmometrów) rejestry, tj. układy pamięci wewnętrzne szyny łączące elementy procesora

Podstawowymi rejestrami, które znajdują się w każdym mikroprocesorze, są:

licznik rozkazów - zawiera on adres następnego rozkazu do wykonania rejestr rozkazów - zawiera kod aktualnie wykonywanego rozkazu akumulator, jest używany w czasie wykonywania rozkazów arytmetycznych, logicznych, I/O i in.; niektóre procesory mają kilka takich rejestrów rejestr znaczników - zawiera dodatkowe informacje o wyniku operacji arytmetyczno-logicznych, np. "wynik równy zeru"

Oprócz tego procesor ma kilka (kilkanaście) rejestrów używanych w czasie wykonywania niektórych rozkazów, np. wskaźnik stosu służący do adresowania pamięci.

Do budowy systemu komputerowego oprócz procesora, pamięci i układów I/O potrzeba kilkunastu innych układów scalonych pośredniczących między poszczególnymi elementami systemu, np. buforów i wzmacniaczy szyn, zegarów, układów zarządzania pamięcią itd. Niekiedy te dodatkowe układy umieszcza się razem z mikroprocesorem w jednym układzie scalonym.

Procesor pobiera z pamięci kod rozkazu wskazywanego przez licznik rozkazów i umieszcza go w rejestrze rozkazów. Układ sterowania dekoduje go i na jego podstawie steruje pracą rejestrów, układu arytmetyczno-logicznego oraz wewnętrznych szyn. Wykonanie instrukcji jest podzielone na kilka faz. Pierwszą fazą jest pobranie z pamięci kodu. Następnie, jeśli dany rozkaz tego wymaga pobiera się z pamięci lub rejestrów dane, tzw. argumenty - sposób uzyskiwania argumentów nazywa się trybem adresowania. Jeśli argument można uzyskiwać na wiele sposobów, czyli procesor ma dużo trybów adresowania, to programowanie jest łatwiejsze i bardziej efektywne. Wreszcie wykonuje się operacje (np. dodawania) i wynik umieszcza w jednym z rejestrów procesora lub w pamięci. Zawartość licznika rozkazów jest zwiększona, mikroprocesor pobiera z pamięci następny rozkaz programu.

Opisana procedura ulega zmianie, gdy nastąpi tzw. przerwanie (ang. interrupt). Powoduje je sygnał podany z urządzenia zewnętrznego do procesora. Przerywa on wtedy wykonywanie programu. zapamiętana zostaje zawartość licznika rozkazów i rozpoczyna się wykonywanie programu obsługi przerwań. Adres tego programu jest niekiedy ustalony, w innych przypadkach jest przesyłany przez specjalny układ przerwań. Takie przerwania są wykorzystywane do współpracy z urządzeniami I/O. Przerwanie może być także spowodowane wykonaniem specjalnego rozkazu maszynowego (przerwanie programowe). Adres programu obsługi przerwania jest w takim przypadku ustalony. Przerwania programowe służą zwykle do wywoływania programów systemu operacyjnego. Po zakończeniu obsługi przerwania wznawiane jest wykonywanie przerwanego programu.

Wszystkie operacje wykonywane przez procesor synchronizowane są impulsami przychodzącymi z zegara. Jedna instrukcja jest wykonywana w czasie kilku taktów zegara. Dlatego, gdy jego częstotliwość jest większa, procesor pracuje szybciej. Rozkazy wykonywane przez mikroprocesory można podzielić na następujące grupy:

przesłania bajtu lub kilku bajtów z pamięci do rejestrów, z rejestrów do pamięci lub między rejestrami przesłania bajtu lub ciągu bajtów między rejestrami i układami I/O arytmetyczne (dodawanie, odejmowanie, niekiedy mnożenie i dzielenie - dotyczy tylko liczb całkowitych o ograniczonej długości, np. 16 bitów) logiczne (porównywanie, iloczyn logiczny itd.) przetwarzanie ciągu bajtów (tylko proste operacje, np. przepisywanie lub porównywanie) sterujące (tzn. zmieniające zawartość licznika rozkazów, np. skoki, wywołanie podprogramów, przerwania programowe) sterujące pracą systemu komputerowego, np. zatrzymanie procesora.

Zakres działania niektórych rozkazów jest ograniczony. W szczególności argumentem rozkazów arytmetyczno-logicznych może być zawartość rejestrów procesora. Dotyczy to szczególnie starszych procesorów. Obecnie dąży się do tego, by procesor mógł wykonywać wszystkie operacje na danych wszystkich typów (tzn. na adresach, bajtach, dwubajtowych słowach itd.), odczytywanych z pamięci lub rejestrów przy zastosowaniu dowolnego trybu adresowania.

Mikroprocesory różnią się między sobą zbiorem (listą) rozkazów oraz organizacją rejestrów. Dlatego programy napisane w języku procesora jednego typu nie mogą być wykonywane przez inny mikroprocesor.

Operacje przesłania realizowane w mikroprocesorze. Podstawowy rozkaz przesłania ma format przedstawiony na rysunku niżej. Jak widać, składa się on z trzech części, tzw. pól. Dwa ostatnie pola mają jednakową budowę i dzielą się na dwie części. Bit rejestr/pamięć decyduje o tym, czy informacja pochodzi z rejestru roboczego, czy też z pamięci adresowanej przez rejestr. Pole numeru rejestru określa ten rejestr.

Kod operacji (KOP) Bit 0/1 Nr rejestru Bit 0/1 Nr rejestru Widać tu jeszcze raz podwójne funkcje pełnione przez rejestry procesora - służą one zarówno do przechowywania danych, jak i do adresowania pamięci danych. Przy opracowaniu programu dla mikrokomputera prawie zawsze zapisujemy rozkazy w postaci symbolicznej, podając (w omawianym przypadku rozkazu) nazwę rozkazu oraz źródło i przeznaczenie informacji. nazwa rozkazu jest w podanych dalej przykładach słowem w języku angielskim, oznaczającym czynność, która ma być wykonana po otrzymaniu rozkazu. Obok nazwy rozkazów będą przy ich wprowadzaniu podawane polskie odpowiedniki, ale należy pamiętać, że używane są nazwy angielskie lub ich skróty. Obok nazwy podawane są adresy w kodach przyjętych dla danego mikrokomputera. Rozkazy symboliczne są tłumaczone na postać binarną i wprowadzane do pamięci mikrokomputera.

Operacje arytmetyczne i logiczne. Rozkazy realizujące operacje arytmetyczne i logiczne mają postać przedstawioną na rysunku niżej.

Kod grupy rozkazówKod operacjiBit 0/1Nr rejestru Powodują one wykonanie operacji na zawartości wyróżnionego rejestru roboczego (np. RN) zwanego akumulatorem A i operandzie określonym przez pole operandu.

A:=A operacja OP

gdzie OP - operand

Pole operandu ma taki sam format jak w rozkazie MOVE, a więc operandem może być:

operand bezpośredni Y, zawartość rejestru roboczego, zawartość komórki pamięci zaadresowanej przez rejestr roboczy.

Rozkaz MOVE był przykładem rozkazu dwuadresowego: w rozkazie było określenie skąd należy pobrać operand i dokąd go przesłać. Rozkazy arytmetyczne i logiczne, mimo iż są one dwuargumentowe, są rozkazami jednoadresowymi, tj. w rozkazie jest określone skąd pobrać jeden z operandów. Drugim operandem jest zawsze zawartość akumulatora, wynik operacji jest również umieszczany w akumulatorze. Taka struktura rozkazu wynika głównie z braku miejsca na umieszczenie dwuadresów i kodu operacji w słowie. Typowe operacje arytmetyczne i logiczne zestawiono w tabeli poniżej.

SymbolNazwaTreść operacjiADD SUB AND OR XOR INCR DECRdodaj odejmij mnóż logicznie dodaj logicznie suma logiczna modulo 2 zwiększ zmniejszA := A + OP A := A - OP A := A ^ OP A := A v OP A := A ++ OP OP := OP + 1 OP := OP - 1 Dwa ostatnie rozkazy w tabeli różnią się nieco od pięciu pierwszych - są to mianowicie rozkazy jednoargumentowe, wykonywane na zawartości jednego z rejestrów roboczych lub zawartości komórki pamięci, adresowanej przez rejestr (wskaźnik danych).

Operacje arytmetyczne realizowane są przez rozkazy ADD, SUB, INCR i DECR, operacje logiczne przez rozkazy ADD, OR i XOR. W przypadku operacji arytmetycznych operand jest traktowany jak liczba. Rozkazy logiczne powodują wykonanie operacji logicznych na bitach zawartości akumulatora i operandu, np. rozkaz XOR Y oznacza: gdzie A,Y - n-te bity akumulatora i operandu bezpośredniego Y. Wyniki poszczególnych operacji arytmetycznych i logicznych ustawiają tzw. wskaźniki stanu, dołączone do wyjść jednostki arytmetyczno-logicznej, tak jak to przedstawiono na rysunku niżej. Mikroprocesor zawiera trzy podstawowe wskaźniki (przerzutniki):

Zero (Z) - przerzutnik ustawiony w stan 1, gdy wynik operacji jest równy 0, a zerowany, jeżeli wynik operacji jest równy 1. Znak (S) - przerzutnik, do którego wpisywany jest najstarszy bit wyniku. Przeniesienie (C) - przerzutnik, do którego wpisywane jest przeniesienie z najstarszego bitu ALU.

Wskaźnik umożliwia dokonywanie rozgałęzień w programie w zależności od wyniku poprzednio wykonanej operacji.

Wymieniony zestaw elementarnych operacji arytmetycznych i logicznych nie wystarcza do zrealizowania dowolnie złożonej operacji przetwarzania informacji. Trzeba go uzupełnić przede wszystkim operacją przesuwania zawartości akumulatora - w prawo i w lewo. Do tego celu służą dwa rozkazy: RAL i RAR. Rozkazy te traktują akumulator i przerzutnik przeniesienia C jako jedną całość. Rozkaz RAL przesuwa zawartość akumulatora w stronę starszych bitów (w lewo), umieszczając najstarszy bit w przerzutniku przeniesienia C i jednocześnie wpisując poprzednią zawartość C do najmłodszego bitu akumulatora. Łatwo zobaczyć, że operacja ta odpowiada pomnożeniu zawartości akumulatora przez 2.

Operacje sterujące - skoki. SymbolTreść operacjiJUMP a JP a JM a JZ a JNZ a JC a JNC a CALL a RETURNLR:=a gdy S >= 0 to LR:=a gdy S 0 to LR:=a gdy C = 1 to LR:=a gdy C = 0 to LR:=a LR -> stos, LR:=a stos -> LR Program napisany przy użyciu dotychczas omówionych rozkazów wykonywany byłby w taki sposób, że po wykonaniu każdego rozkazu pobierany byłby z pamięci rozkaz następny, umieszczony bezpośrednio za nim. Zmianę naturalnej kolejności wykonywania sekwencji rozkazu umożliwiają rozkazy skoku. Są to rozkazy sterujące wykonywaniem programu.

Powyższe rozkazy umożliwiają skok do adresu, który został z góry określony przez programistę. Instrukcja MOVE LR, Ri, powodująca przesłanie zawartości pewnego rejestru roboczego Ri do licznika rozkazów, umożliwia ponadto skok do adresu, który został wyliczony przez program. Rozkaz skoku do podprogramu różni się tym od zwykłego rozkazu, że przy jego wykonaniu poprzednia zawartość LR jest zapamiętywana, co umożliwia powrót do miejsca, z którego nastąpił skok. Operacje skoku do podprogramu umożliwiają włączanie przez programistę do własnego programu całych sekwencji (ciągów) rozkazów bez ich przepisywania. Takie sekwencje rozkazów, realizujące określone zadanie (np. wyliczenie wartości funkcji trygonometrycznej, rozwiązanie równania kwadratowego itp.), umieszczane są w pamięci i mogą być wykorzystywane przez każdego użytkownika.

Do zapamiętania adresu powrotnego służy na ogół struktura danych zwana stosem. Stos jest to pamięć (pewien obszar pamięci zapisywalnej RAM) z dostępem jednostronnym - podobnie jak do stosu talerzy ułożonych jeden na drugim, w którym możemy tylko zdjąć ze stosu górny talerz lub dołożyć talerz na wierzch stosu.

Stos adresowany jest zawartością wyróżnionego wskaźnika danych (rejestru roboczego procesora) zwanego wskaźnikiem stosu WS. Po wpisaniu do wskaźnika stosu zawartości początkowej (adresu dna stosu) zawartość ta jest zmniejszana o 1 po każdym zapisie do pamięci i zwiększana o 1 po każdym odczycie z pamięci (rys. niżej). Wskaźnik stosu wskazuje ostatnią zajętą komórkę stosu.

WS321 WS4321 Jednostka arytmetyczno-logiczna (ALU).