Dane statystyczne i wielkie liczby nie tyle kłamią, co potrafią omamić nas swoją powierzchownością i zwieść na manowce rzeczywistości. Zwykle wierzymy danym statystycznych, chociaż nasze mózgi nie są nauczone przetwarzania ich w prawidłowy sposób. To dlatego na podstawie statystyk łatwo dochodzimy do wniosków, które nie mają nic wspólnego z rzeczywistością. Z drugiej strony, gdy jakieś dane nie pasują do naszych poglądów na temat otaczającej rzeczywistości, bardzo łatwo bagatelizujemy te dane, odwołując się np. do znanych cytatów o różnych typach kłamstw, wśród których statystyka miałaby zajmować poczytne miejsce. W rzeczywistości jednak ogromna część naszej wiedzy, w tym najbardziej rzetelne badania naukowe, opierają się na danych statystycznych.

Przykłady źle interpretowanych danych statystycznych Przez kilka modułów książki zanudzałem Cię drogi czytelniku i droga czytelniczko osobami Jezusa i Buddy, będącymi filarami dzisiejszych największych religii i wszystko tylko po to, żeby zarekomendować Ci medytację jako sposób na walkę ze stresem i wzmocnienie umysłu, potwierdzone współczesnym i starożytnym doświadczeniem. Trochę celowo dodałem nieco atrakcyjności temu prozaicznemu stwierdzeniu ubarwiając je tak znanymi postaciami o których pisałem. Stwierdzenie, jakoby Jezus był świadomym czy nieświadomym czynionych przez siebie pseudo-uzdrowień i cudów człowiekiem mentalistą, miała Cię zaintrygować i sprawić, aby sama medytacja wydała Ci się jeszcze bardziej atrakcyjną czynnością. Czy mi się to udało?

Teraz będę jeszcze bardziej Cię zajmował różnymi sprawami, nie zawsze związanymi stricte z tym, co Ciebie interesuje. W moim rozumieniu jednak sprawami ważnymi, o których chciałbym Ci powiedzieć. Być może wiesz już, jak łatwo nasz umysł ulega złudzeniom i np. hiperbolizuje wspomnienia. Świadomość tego faktu pozwala Ci z pewnością uniknąć tej pułapki i nie stosować jej w praktyce. To jednak nic, jest tego o wiele więcej, luk w naszym myśleniu, które jeśli znamy możemy łatwo wypełnić czym tylko nam się podoba i w efekcie zmanipulować ignorantów w tej dziedzinie, a więc przeważającą część ludzkości. Luki te znane są licznym mentalistom i chętnie przez nich wykorzystywane do wprawiania widowni w osłupienie.

Dane statystyczne w medycynie Wyobraź sobie prostą rzecz. Pojawia się zmutowany, śmiertelny wirus, który atakuje i zabija jedną osobę na dziesięć tysięcy. Być może obawiasz się tej choroby, więc pragniesz poddać się testowi, który wykaże obecność wirusa, a który słynie ze swojej skuteczności - w 99% daje prawidłowy wynik niezależnie od faktu, czy ktoś jest zarażony czy też nie. Oznacza to, że w jednym przypadku na sto diagnoza będzie błędna, niezależnie od tego, czy ktoś zachorował czy nie.

Akurat gdy piszę te słowa na świecie coraz bardziej daje się we znaki epidemia wirusa Ebola, która atakuje nie tylko ludzi, ale też naszych braci szympansów. W dodatku w Stanach Zjednoczonych pojawiły się ogniska odry, choroby, na którą znamy szczepionkę już od lat. Rodzice omamieni spreparowanymi informacjami w Internecie odmawiają szczepień swoich pociech w niesłusznej obawie o ich zdrowie. Efektem są takie pomniejsze pandemie. Jak widzisz, ryzyko wystąpienia pandemii jakieś choroby o zasięgu globalnym wcale nie jest takie małe, a przykład, który chcę zademonstrować jest na czasie. W rzeczywistości mamy szansę 1:2 na pojawienie się takiej pandemii przed rokiem 2040, jak wyczytałem w jakiejś gazecie, no ale wróćmy do naszego przykładu.

To klasyczne zadanie ze statystyki, które potrafi ogłupić - czy jeśli uzyskasz wynik pozytywny testu mówiący o tym, że jesteś zarażony wirusem, to czy jest to dla Ciebie powód do zmartwień? Jakie w takim przypadku jest prawdopodobieństwo, że rzeczywiście jesteś nosicielem śmiertelnego wirusa?

Nieuważny obserwator śledząc ten wyimaginowany scenariusz żywcem wyjęty z testu na inteligencję MENSy, mógłby dojść do błędnego wniosku, że na 99% jesteś zarażony, gdyż taka jest skuteczność testu sprawdzającego. Nie sądzę jednak, abyś był takim ignorantem i tak dalece pominął lub pominęła istotny element układanki, tym bardziej po lekturze innych modułów książki, jakim jest informacja o tym, że choroba dotyka zaledwie jednej osoby na dziesięć tysięcy. Dysponując więc tymi danymi można stwierdzić, że szansa iż jesteś zarażony, nawet w przypadku pozytywnego wyniku testu, jest nieco mniejsza niż jeden procent.

Jestem przekonany, że potrafisz dokładnie przeanalizować i przeliczyć choćby w myślach wszystkie te dane i znaleźć wyjaśnienie tego faktu. Dla porządku jednak opiszę to dokładniej, gdyż dla większości ludzi jest to sprzeczne z intuicją.

Pozytywny wynik testu oznacza, że należysz do tych 99 osób spośród stu, u których prawidłowo zdiagnozowano obecność wirusa, lub jesteś tą jedną, u której diagnoza okazała się błędna i jesteś zdrowy (wbrew pozorom to się zdarza, co ma często związek np. z faktem, że pobrane do badań próbki krwi/tkanek są niemiarodajne wg norm statystycznych). Przeciętny umysł dostrzega jedynie tę informację i nie potrafi logicznie połączyć jej z inną, że zachorowalność wynosi jeden na dziesięć tysięcy, więc nieświadomie sądzi, iż szansa, że zachorował w takim przypadku to 99%.

Zapomnijmy jednak na moment o teście, bo dzięki temu łatwo zauważyć, że szansa iż jesteś zdrowy jest dużo większa, rzędu 9999:1. Gdyby temu testowi poddało się losowe milion ludzi, czyli taka liczba, w której należy się spodziewać około stu rzeczywistych nosicieli, to 99 spośród tej setki zostanie zdiagnozowanych prawidłowo jak wynika z dokładności testu. Jednakże patrząc z drugiej strony, czyli na 999 900 ludzi którzy są zdrowi jak ryby, spośród nich jeden procent (9999) zostanie oznaczonych jako nosiciele śmiertelnego wirusa, jeden procent, bo tyle wynosi niedokładność naszego wyimaginowanego testu.

Spójrz więc na to jeszcze raz - czy należysz do tych 99 chorych, czy tych 9999 błędnie zdiagnozowanych jako chorych? Patrząc na to z takiej perspektywy zasadność wykonywania testu nie istnieje, jest jedynie stratą czasu, pieniędzy i cennej krwi do badania, którą możesz wykorzystać zdobywając tytuł honorowego krwiodawcy, tabliczkę czekolady i ulgi podatkowe z tym związane. Od początku, gdy tylko wykonasz test, mimo, że wynik jest pozytywny, szansa, że masz tę wyimaginowaną chorobę wynosi 0,99%.

Ten skrajny przykład, który przez swoją strukturę miał podnieść Twój poziom czujności, jest tylko jednym z setek możliwych implikacji naszej skłonności do ulegania tego typu mentalnym pułapkom. Gdyby dotyczyło to jedynie łamigłówek, problem nie byłby duży. Jednakże gdy sprawy dotykają takich rzeczy jak śmiertelne choroby i ocena ich prawdopodobieństwa czy ryzyka, wtedy sprawy nabierają powagi i pojawia się rzeczywiste życiowe niebezpieczeństwo.

Rzućmy okiem na inny, ciekawy przykład medycznych statystyk, tym razem rzeczywisty. Badania epidemiologiczne pokazują, że jedzenie mięsa, szczególnie jeśli jest to przetworzone, czerwone mięsa, zwiększa ryzyko nowotworów układu pokarmowego. Każde 25 g takiego mięsa, czyli zaledwie dwa plastry szynki, jedzone regularnie każdego dnia, zwiększają ryzyko raka jelita o 49%Sandhu, Manjinder S., Ian R. White, and Klim McPherson. "Systematic review of the prospective cohort studies on meat consumption and colorectal cancer risk a meta-analytical approach." Cancer Epidemiology Biomarkers & Prevention 10.5 (2001): 439-446.. Wydaje się to ogromną wartości i rzeczywiście wygląda na to, że mięso nie jest zbyt zdrowym dla człowieka pokarmem. Jednakże w dietetyce i badaniach epidemiologicznych nic nie jest takie proste, jak wygląda na pierwszy rzut oka. Masa czynników zwiększa lub zmniejsza ryzyko nowotworów w układzie pokarmowym, dlatego trudno jest jednoznacznie ocenić, co jak działa. Tym bardziej, że działania niektórych pokarmów czy substancji nie rozumiemy.

Wiemy np. że jedzenie owoców lub warzyw znacznie zmniejsza to ryzyko, nadużywanie alkoholu trochę zwiększa, a jedzenie przetworzonego mięsa zwiększa znacznieMagalhaes, Bruno, Barbara Peleteiro, and Nuno Lunet. "Dietary patterns and colorectal cancer: systematic review and meta-analysis." European journal of cancer prevention 21.1 (2012): 15-23.. Rak też częściej pojawia się u osób genetycznie podatnych. Ale co to tak naprawdę oznacza, że masz o 50% większą szansę dostać raka jelita, niż Twoi koledzy i koleżanki na wegetariańskiej diecie? Zobacz, jak wyglądają te statystyki, jeśli poda się je w wartościach bezwzględnych. Jeżeli wierzyć danym zawartym w Wikipedii, to w Polsce każdego roku na raka jelita grubego choruje 19 kobiet lub 29 mężczyzn, na sto tysięcy ludzi. W dodatku bardzo rzadko poniżej 40. roku życia.

W przeciętnej populacji masz więc tylko około jednej szansy na 4000, że zachorujesz na raka jelita grubego i to pod warunkiem, że masz już ponad czterdzieści lat. To bardzo mała szansa. Przestań jeść mięso, a ryzyko to zmaleje do jednej szansy na 5000 tysięcy. To mniej, ale wciąż obie szanse są bardzo małe. Pamiętaj, że to przybliżone liczby, ale dobrze pokazują one, jak łatwo mamią nas dane statystyczne, jeśli pokazuje się je za pomocą wartości względnych. Oczywiście mięso wg badań nie należy do najzdrowszych produktów żywnościowych (wyjątkiem są ryby), w dodatku hodowla zwierząt bardzo obciąża środowisko naturalne, dlatego raczej nie zachęcam Cię do jego jedzenia.

Wróćmy jednak do dalszych przykładów statystycznych. Kto jest gorszym kierowcą: kobiety, czy mężczyźni?

Ludzie na podstawie statystyk wysuwają czasem zbyt daleko idące wnioski, ulegając łatwo efektowi potwierdzenia, czyli szukając informacji, które potwierdzają to, co już wiedzą. To smutne, po wielu ludzi na podstawie źle zinterpretowanych danych wyciąga błędne wnioski np. co do wyższości jakiejś grupy nad inną itp. Aby Ci to unaocznić posłużę się teraz rzeczywistymi danymi statystycznymi dotyczącymi ludzi.

Być może nie wiesz o tym, że w Polsce i praktycznie w każdym innym państwie świata to mężczyźni są karani za większość wypadków i przestępstw drogowych. Rzuć proszę okiem na dane statystyczne udostępnione w krótkim raporcie opublikowanym na oficjalne stronie internetowej polskiej policjiKobieta za kierownicą - czy jest wtedy bezpieczniej?. Zgodnie z tymi danymi w roku 2010 wśród wszystkich osób skazanych za przestępstwa drogowe 95,8% stanowili mężczyźni. To olbrzymia przewaga i na podstawie tej informacji łatwo możesz dojść do konkluzji, że mężczyźni najwyraźniej nie nadają się na kierowców. To nie baby za kierownicą powinniśmy się bać, ale chłopa! Może powinno się zakazać mężczyznom prowadzenia samochodów, co ocaliłoby życie wielu ludziom ginącym w wypadkach?. Oczywiście byłoby to zbytnim uproszczeniem i dowodem na całkowitą ignorancję w sprawie danych statystycznych. Przyjrzymy się z bliższa tej informacji.

W naszej kulturze kierowca to raczej męski zawód. To chłopcy marzą o tym, by w przyszłości prowadzić wielkie samochody, dziewczynki raczej nie. Wynika to z pewnych stereotypów zakorzenionych w kulturze, ale skutkiem tego jest znaczna różnica w ilości kobiet i mężczyzn kierowców. Jeżeli więc mamy więcej kierowców płci męskiej i spędzają oni więcej czasu za kółkiem, to siłą rzeczy powinni oni powodować więcej wypadków i innych przestępstw drogowych. I rzeczywiście wg danych statystycznych dla USA mężczyźni jeżdżą średnio 74% więcej niż kobiety. W przeliczeniu na ilość przejechanej drogi kobiety uczestniczą w 5,7 stłuczkach, natomiast mężczyźni w 5,1Johns Hopkins School Of Public Health. "[http://www.sciencedaily.com/releases/1998/06/980618032130.htm Women Not Neccessarily Better