Udostępnione na licencji GNU Free Documentation License
Podziękowania
Na wstępie chciałem serdecznie podziękować profesorowi Januszowi Chwastowskiemu oraz profesorowi Piotrowi Maleckiemu. Przede wszystkim dziękuję za przekazaną na studiach motywację do rozwijania się i w późniejszej pracy do nauczania innych i dzielenia się wiedzą. Pragnę też podziękować moim rodzicom za zainteresowanie mnie już od małego naukami technicznymi, pozwolenie na zepsucie pod pretekstem “ja naprawie”: niezliczonej ilości budzików, stacji dyskietek, magnetofonu, adaptera i całej masy innych sprzętów oraz za niezbyt częste odciąganie od komputera :) Duże podziękowania kieruję także do mojej Żony za cierpliwość i wyrozumiałość, że pozwoliła na to abym sporo czasu spędzał nad poznawaniem tych wszystkich rzeczy i motywowała mnie do kontynuowania doktoratu. Mojej Żonie chciałbym też bardzo podziękować za pomoc w opracowaniu tego tekstu i sprawieniu, że jest “bardziej po polsku”.
Wstęp
Zasiadając do lektury tego opracowania warto wcześniej poznać podstawowe zagadnienia związane z używaniem dowolnej dystrybucji Linuksa w trybie tekstowym (konsola). Opisywane zagadnienia zakładają, że znasz język C lub C++ oraz podstawowe polecenia Basha. Polecaną dystrybucją, na której powinny zadziałać wszystkie opisywane mechanizmy jest Debian 7 lub Linux Mint LMDE.
Android
Android jest systemem operacyjnym opartym na jądrze Linuksa przeznaczonym głównie dla systemów wbudowanych, gdzie istotną rolę odgrywa łatwa interakcja z użytkownikiem i możliwość łatwego rozszerzania funkcjonalności. Używany jest najczęściej w telefonach komórkowych i tabletach, ale coraz chętniej korzystają z niego producenci sprzętu takiego jak telewizory, aparaty cyfrowe lub dekodery.
Tak duże spektrum zastosowań jest możliwe dzięki otwartym źródłom projektu na licencji Apache 2 oraz wykorzystaniu istniejących już dość długo na rynku rozwiązań. Z jednej strony pisanie aplikacji dla Androida w Javie znacznie ułatwia rozwijanie programu przez samego użytkownika, natomiast z drugiej strony mamy dostęp do kodu źródłowego jądra systemu Linux, które wspiera różnego rodzaju architektury i jest dobrze udokumentowane jeśli chodzi o tworzenie nowych sterowników.
Powodów, dla których na komórkach do tej pory nie zagościły popularne dystrybucje Linuksa jest zapewne kilka. Najbardziej rozsądnym z nich mogłyby się wydawać problemy z przenośnością kodu pomiędzy różnymi wersjami dystrybucji, samymi dystrybucjami oraz różnymi architekturami. W przypadku wykorzystania Javy do tworzenia aplikacji dla użytkownika, wszystkie powyższe problemy znikają i są ukryte pod wspólnym API dostępnym dla programistów. Jest ono wspólne, niezależnie od wersji kernela, zainstalowanych bibliotek i sprzętu na jakim uruchamiamy aplikację. Jedyną różnicą może być wersja samego API, jednak twórcy Androida starają się zachowywać kompatybilność wsteczną.
Organizacja systemu
O ile publikacji w internecie na temat organizacji systemu od strony użytkownika (oraz API) jest całe mnóstwo, to opisy wnętrza systemu jest już znaleźć trudniej. Mimo wszystko coś musi pośredniczyć pomiędzy programem napisanym w Javie a sprzętem na którym go uruchamiamy. Możliwe, że jest to spowodowane dobrze (zależy też z czym porównamy) udokumentowanym API Androida, co zwalnia użytkownika z obowiązku sięgania w głąb systemu. Ponadto mocne ograniczenia w dostępie do niższych warstw systemu narzucane przez API, skutecznie zapobiegają modyfikacjom systemu. Takie zmiany w systemie mogą czasami spowodować utratę gwarancji na urządzenie. Jednak bez wykonania tychże modyfikacji praktycznie niemożliwe jest głębsze poznanie i ingerowanie w struktury systemu. Co więcej, standardowo, użytkownik nigdy nie ma uprawnień administratora znanego z systemu Linux.
Jak wcześniej wspomniałem, cały system oparty został na jądrze Linuksa. Na tym kończy się podobieństwo Androida do innych dystrybucji. Cała otoczka towarzysząca kernelowi została prawie w całości zmieniona. Jedyne podobieństwo, które możemy dostrzec na pierwszy rzut oka to powłoka. Jednak po chwili stwierdzimy, że większość poleceń działa nieco inaczej niż w Linuksie. Całkowite odejście od modelu znanego z Linuksa sprawiło, że w dość innowacyjny sposób wykorzystane zostały mechanizmy udostępniane przez ten system.
Pierwsze, na co trzeba zwrócić uwagę, to metoda wykonywania programów instalowanych przez użytkownika. Nie są to programy kompilowane w C/C++ do formatu binarnego tak jak pliki z katalogów /bin lub /usr/bin, tylko aplikacje pisane w Javie. Kompiluje się je do kodu pośredniego i pakuje w pakiety APK. Kod pośredni wykonywany jest na urządzeniu przez wirtualną maszynę Dalvik . Udostępnia ona jednolite API niezależnie od architektury i urządzenia, na jakim jest uruchamiana aplikacja. Dzięki temu możliwe jest również uruchomienie tych samych pakietów APK na różnych procesorach, sprzęcie i wersjach systemu.
Drugą rzeczą, o której warto wspomnieć jest wykorzystanie identyfikatorów użytkowników i grup. W standardowych dystrybucjach mamy dostępne konto administratora (root) z UID równym 0, który ma dostęp do wszystkiego w systemie. Konta o większych UID z przedziału od 1 do 999 to konta systemowe, które mogą być przypisane usługom działającym w systemie. Konta od 1000 w górę należą do użytkowników. Aplikacje uruchamiane przez zwykłego użytkownika mają nieograniczony dostęp do wszystkich jego danych. Niesie to ze sobą ryzyko, że jakaś złośliwa albo wadliwa aplikacja wykradnie dane innych aplikacji danego użytkownika lub uszkodzi je. Chodzi tu głównie o pliki z katalogu domowego. Android został zaprojektowany jako system umożliwiający pracę jednemu użytkownikowi (trudno mi sobie wyobrazić każdorazowe logowanie się na moją komórkę lub do telewizora). Stąd też bezsensowne byłoby wykorzystanie takiego modelu zarządzania kontami użytkowników. W zamian za to projektanci Androida postanowili przypisywać identyfikatory użytkowników, znane z Linuksa, do poszczególnych aplikacji instalowanych na urządzeniu. W ten sposób wykorzystanie różnych UID pozwala na dość naturalne zarządzanie uprawnieniami w obrębie całego systemu. Na przykład jeżeli chcemy dać aplikacji możliwość korzystania z urządzeń video, to użytkownik przypisany do niej powinien znaleźć się w grupie video. Odpowiednie zarządzanie prawami dostępu do plików powoduje, że aplikacje nie mogą odczytywać danych innych aplikacji. Dodając natomiast dany UID do wybranych grup dajemy aplikacji dostęp do odpowiednich składników systemu. Co więcej, każda instalowana aplikacja ma swój odpowiednik katalogu domowego dla użytkownika. Przez ograniczenie dostępu do tego katalogu tylko dla UID odpowiadającemu takiej aplikacji, nawet po uzyskaniu dostępu do wewnętrznej powłoki systemu, nie mamy dużych możliwości podglądania co się dzieje w systemie (bez dostępu do konta root).
Różnic jest oczywiście o wiele więcej i ciężko byłoby je tu wszystkie wymienić. Niestety odejście od standardów znanych i przetestowanych w *nixach i Linuksie może wpłynąć na stabilność i bezpieczeństwo całego systemu. Jest to jednak cena, jaką płaci się za mobilność, odchudzenie systemu i ujednolicenie go.
Warstwy systemu
Kolejną rzeczą znacznie odróżniającą Androida od innych dystrybucji Linuksa jest bardzo wyraźny podział na warstwy. Standardowo, procesy użytkowników i usługi działają w jednej przestrzeni i są rozgraniczone za pomocą identyfikatorów użytkowników, którzy je uruchomili. W przypadku Androida możemy wyróżnić kilka warstw:
Aplikacje użytkownika - archiwa/paczki APK, które zawierają kod wykonywany przez wirtualną maszynę Dalvik. Jak wcześniej zostało wspomniane, kod ten jest uniwersalny i niezależny od niższych warstw systemu Wirtualna maszyna Dalvik - działa na równi z innymi procesami systemu Linux i ma za zadanie udostępniać jednolite API dla progamów uruchamianych przez użytkownika oraz zapewniać im dostęp do sprzętu lub usług. Częściowo dba też o uprawnienia dostępu do wybranych części API Usługi działające w przestrzeni systemu Linux - programy, które muszą być uruchomione dla poprawnego działania Linuksa. Są to m.in. daemony sieciowe, program init oraz usługi typowe dla Androida i niezbędne do jego prawidłowego działania Jądro systemu - tutaj podobnie jak w dystrybucjach, odpowiada ono za bezpośrednią komunikację ze sprzętem i udostępnia jego funkcje. Dba również o zarządzanie procesami oraz zabezpiecza dostęp do poszczególnych części systemu
Warstwy Androida
Przykłady pokazane w kolejnych rozdziałach części dotyczącej Androida przedstawiają krok po kroku jak zacząć modyfikować Androida oraz sposób w jaki możemy pisać własne aplikacje dla warstwy leżącej tuż nad jądrem. Warto pamiętać, że aplikacje uruchomione w tej warstwie systemu mogą mieć znaczący wpływ na jego stabilność. Można pokusić się o stwierdzenie, że im niższa warstwa ulega przez nas modyfikacji, tym większe jest prawdopodobieństwo, że coś popsujemy.
System plików
Jak każdy większy system operacyjny Android udostępnia programom system plików. W tym rozdziale zostaną pokrótce opisane podstawowe katalogi istotne dla całego systemu operacyjnego.
W większości urządzeń cały system plików jest podzielony na kilka partycji. Pierwsza, główna partycja, często znajduje się w pamięci RAM. Jest to specjalny system plików rootfs. Podobnie jak ext3 lub xfs udostępnia on pliki, katalogi i cały szereg uprawnień do plików. Odróżnia go jednak to, że jest on na ogół zawarty w pliku initrd kopiowanym z pamięci flash urządzenia do pamięci RAM podczas ładowania systemu operacyjnego (jeszcze przez bootloader). Kolejne partycje to /system, na której znajdują się aplikacje niezbędne do działania wyższych warstw systemu, część aplikacji oraz pliki konfiguracyjne. Przeniesiona do niej została większość plików, które normalnie znajdują się w podkatalogach /. Tak więc w Androidzie mamy katlaog /system/bin, /system/etc oraz /system/lib.
Kolejnym ważnym katalogiem w Androidzie jest /data. Znajdziemy w nim wszystkie ustawienia aplikacji oraz ważne rzeczy, które mogą się zmieniać w trakcie ich działania. W odróżnieniu od /system, partycja /data jest zamontowana zawsze w trybie do odczytu i zapisu. Kody aplikacji (pakiety APK) są trzymane na karcie SD lub w /system (te preinstalowane na urządzeniu). Wszystkie ustawienia, zarówno aplikacji jak i całego systemu możemy znaleźć właśnie w katalogu /data. Pozwala to oddzielić “stałą” część systemu, która nie powinna sie zmieniać od danych użytkownika. Cały katalog jest podzielony na różne podkatalogi:
/data/data - dane i pliki konfiguracyjne aplikacji użytkownika /data/app - paczki APK (aplikacje użytkownika ) instalowane w pamięci telefonu /data/system - pliki systemowe, na ogół konfiguracyjne. Przykładowo w pliku /data/system/accounts.db możemy znaleźć konfigurację kont zapamiętanych przez telefon (np. do google), a w packages.list listę zainstalowanych aplikacji wraz z przypisanymi do nich UID’ami Linuksowymi.
Podobną do /data partycją jest /cache. Również jest montowana do odczytu i zapisu, jednak na niej lądują jedynie rzeczy tymczasowe. Jest to odpowiednik znanego /tmp, jednak z nieco bardziej zorganizowaną strukturą.
Innymi wartymi wspomnienia miejscami z katalogu / są:
/mnt/sdcard, gdzie zwykle montowana jest karta SD /mnt/assec - zmapowane przez device mappera paczki APK. Rozpakowywaniem i wyświetleniem struktury pliku zajmuje się specjalna część kernela - device mapper /init.rc, /init.goldfish.rc oraz /init.[nazwa producenta].rc - pliki konfiguracyjne odpowiadające skryptom Debiana z /etc/init.d. Korzysta z nich program /init, który przygotowuje cały system do działania
Przygotowanie środowiska