W ciągu ostatnich kilku lat wielokrotnie miałem wątpliwą przyjemność być stroną w debacie nad pomysłami wprowadzenia cenzury Internetu w Polsce. Niektóre z nich były lokalne i przeszły w zasadzie niezauważone poza granicami kraju (jak Rejestr Stron i Usług Niedozwolonych w 2010r.); inne były częścią szerszej dyskusji (jak kwestia implementacji dyrektyw unijnych pozwalających, lecz nie nakazujących, filtrowanie pornografii dziecięcej w krajach członkowskich); raz zaś temat odbił sie echem na całym świecie.

Na tym etapie udało mi się nabrać trochę doświadczenia w tym temacie. Fakt, że pomysły cenzurowania Sieci pojawiają się nawet w tzw. demokratycznych krajach, skłonił mnie do zebrania tej wiedzy w jednym miejscu, by inni też mogli z niej korzystać.

Zasady gry

Jest kilka podstawowych, prostych rzeczy, o których zawsze należy pamiętać podczas dyskusji o cenzurze. Można by je podsumować rozszerzoną wersją Brzytwy Hanlona:

Bardzo często to, że ktoś proponuje lub wspiera pomysł cenzury Internetu nie jest wynikiem złej woli -- jakkolwiek kuszącym takie założenie może się wydawać. Zwykle taka postawa wynika z tego, że wiekszość ludzi (w tym decydentów): - nie rozumie, jak działa Internet, - nie widzi związku między ich pomysłem, a cenzurą, - nie pojmuje problemów technicznych i kosztów związanych z próbą wprowadzenia takich pomysłów w życie, - nie widzi lub nie rozumie zagrożeń wynikających z ich wprowadzenia.

Są dwa obszary, w których trzeba uzyskać przewagę, by mieć szanse na pogrzebanie takich pomysłów: - logiczna argumentacja oparta o kwestie techniczne; - czysto emocjonalna debata publiczna.

Pierwsze jest łatwiejsze, a zarazem daje dobry punkt wyjścia do drugiego -- które z kolei jest kluczowe do szczęśliwego odwiedzenia decydentów od wprowadzenia cenzury.

Przeciwnicy W zasadzie jest pięć grup, z którymi się w takiej debacie trzeba zmierzyć: - politycy; - urzędnicy; - służby mundurowe i tajne; - faktycznie zaangażowani (choć być może niekoniecznie trafnie identyfikujący problemy i możliwe rozwiązania) aktywiści; - lobbyści biznesowi.

Jest też szósta, kluczowa grupa, której poparcie trzeba uzyskać: opinia publiczna. W tym celu konieczne są też media.

Politycy są na ogół pierwszymi, którzy domagają się cenzury Internetu, zwykle w celu uzyskania krótkoterminowego wzrostu poparcia, nie zaś długoterminowej zmiany społecznej. Zmiana społeczna jest tylko wymówką, prawdziwy powód to zwykle polityka i próba zwiększenia swoich notowań, lub umieszczenia swojego nazwiska w mainstreamowych mediach.

Czasem wystarczy przekonać ich osobiście, czasem potrzebny jest jedyny argument, który jest zawsze zrozumiały dla każdego polityka -- odniesienie się do opinii publicznej, która powinna być jednoznacznie przeciwko cenzurze. Zwykle zakładanie złej woli polityków (np. "chcą utemperować opozycję") jest kontr-produktywne, i niepotrzebnie utrudnia dyskusję.

Urzędnicy z reguły nie mają silnych przekonań w dowolnym kierunku, lub przynajmniej nie mogą się nimi pochwalić; robią co ich przełożeni (politycy) każą. Nie ma sensu robić sobie z nich wrogów -- jeśli potraktuje się ich wrogo, mogą zacząć aktywnie wspierać drugą stronę debaty. Bardzo często nie posiadają technicznej wiedzy, mogą nie rozumieć skomplikowanych kwestii związanych z technologią; mogą też nie rozumieć implikacji związanych z prawami człowieka.

Służby mundurowe i tajne traktują takie pomysły jako możliwość uzyskania dodatkowych uprawnień, lub przynajmniej nowego narzędzia. Zwykle rozumieją kwestie techniczne, zwykle się też nie przejmują związanymi z cenzurą kwestiami praw człowieka. Widzą siebie jako obrońców prawa i porządku, i implicite zakładają, że cel uświęca środki -- przynajmniej w kontekście Internetowej cenzury i nadzoru. Nie przekonają ich argumenty, ale też zwykle nie odwołują się do emocjonalnej retoryki.

Aktywiści promujący cenzurę są bardzo mocno przekonani że jakiś konkretny problem społeczny, który bardzo leży im na sercu (pornografia dziecięca; hazard; pornografia w ogóle; itp.), da się łatwo rozwiązać cenzurując Internet. Mają bardzo konkretne cele, ale choć ciężko jest ich przekonać, jest to możliwe i warto próbować. Znów, nie należy zakładać złej woli, naprawdę zależy im na tej konkretnej kwestii społecznej, i naprawdę uważają, że cenzura Sieci przyniesie dużo Dobra-z-dużej-litery.

Zwykle nie rozumieją kwestii technicznych i kosztów związanych z wprowadzaniem ich pomysłu w życie, aczkolwiek mogą rozumieć kwestie związane z prawami człowieka. Jeśli ich nie rozumieją, próba ich naświetlenia może być bardzo dobrą strategią. Jeśli je rozumieją, mogą świadomie dokonywać wyboru hierarchii wartości (np. "jedno dziecko, które nie zobaczy pornografii w Internecie, warte jest tego niewielkiego naruszenia wolności wypowiedzi").

Zderzeni z kosztami ekonomicznymi wprowadzenia ich pomysłów twierdzić będą, że "żadna cena nie jest zbyt wysoka".

Lobbyści biznesowi pojawiają się z obu stron. Lobbyści dostawców Internetu będą zwykle oponowali, jako że cenzura oznacza wyższe koszty po ich stronie -- jeśli jednak na stole pojawiają się pieniądze (np. w postaci rządowych przetargów na wdrożenie cenzury), często wycofają swoje zastrzeżenia.

Niewielu jest zwykle lobbystów promujących cenzurę, przynajmniej na spotkaniach publicznych. Nie da się ich przekonać; na poparcie swoich tez przedstawiać będą mnóstwo "faktów", "infografik", "raportów", itd., które po bliższym zbadaniu często okazują się podkoloryzowane, mówiąc delikatnie. Bardzo dokładne przyglądanie się ich argumentom i bycie przygotowanymi na rozprawienie się z każdym z nich z osobna, jeden po drugim, zwykle jest dość skuteczną taktyką, choć wymagającą znacznych zasobów. Możliwe jest jednak pokazanie, że pierwsze parę przedstawianych przez nich "faktów" nie trzyma się kupy, i potraktowanie tego jako ilustracji kiepskiej jakości reszty ich argumentacji.

Opinia publiczna łatwo daje się przekonać argumentami czysto emocjonalnymi -- jak "pomyśl o dzieciach". Z tego powodu, oraz ze wzglądu na słabe zrozumienie tego, jak funkcjonuje Internet, przez zwykłą Kowalską czy zwykłego Kowalskiego, niełatwo jest przekonać opinię publiczną do bycia przeciw cenzurze Sieci. Zwłaszcza, jeśli nie jest choć trochę przeciwna cenzurze i nadzorowi jako takim.

Tym niemniej kluczowe jest przeciągnięcie opinii publicznej na swoją stronę, a do tego niestety konieczne są silne argumenty emocjonalne, i bardzo mocne argumenty techniczne skutecznie podważające emocjonalne argumenty za cenzurą.

Komunikacja z opinią publiczną to komunikacja przez media. Konieczne są dobrze napisane informacje prasowe, zawierające argumenty podane w sposób treściwy, a zatem strawny dla mediów. Im łatwiej będzie mediom z materiałów skorzystać, tym łatwiej dotrze się z przekazem do opinii publicznej.

Trzeba też zdawać sobie sprawę z tego, że media przekręcą, potną i wykrzywią informacje czy cytaty, wyrwą je z kontekstu. Znów, nie należy szukać tu złej woli, jest to po prostu efekt tego, jak w XXI wieku media funkcjonują, oraz braku wiedzy technicznej wśród dziennikarzy. Wniosek jest taki, że język informacji podawanych mediom musi być dobrze przemyślany, tak jasny i dostępny dla zwykłych odbiorców, jak to tylko możliwe. Lub bardziej.

Przekazy do mediów muszą być krótkie, treściwe, i na temat. Z jednej strony ułatwia to zrozumienie przekazu przez opinię publiczną, z drugiej jednocześnie ułatwia mediom wykorzystanie materiału i utrudnia jego zniekształcenie.

W przekazach medialnych zdecydowanie warto zachować polityczną neutralność, skupiając się na konkretach, nie zaś na przynależności politycznej czy programach partii; warto też proponować konretne działania -- np. pisząc listy otwarte zawierające konkretne, jednoznaczne pytania do proponentów cenzury, dotyczące legalności, kosztów, kwestii technicznych czy związanych z prawami człowieka, itp., na które (jeśli media postanowią taki list opublikować) będą oni być może zmuszeni odpowiedzieć.

Każdej z tych grup, a często z konkretnych osób, trzeba przyjrzeć się osobno.

Każda może być przekonana innymi argumentami, i w różnych sytuacjach -- spotkania publiczne w świetle reflektorów mogą być bardzo skuteczne w odniesieniu do polityków, jeśli opinia publiczna wyraża niechęć wobec pomysłu cenzury; spotkania z dala od mediów będą lepszą strategią jeśli takiej niechęci nie widać ze strony opinii publicznej, ale pojawia się ze strony polityków czy urzędników; czasem wystarczy podrzucić im wtedy dobry argument do wykorzystania w celu publicznego podparcia swojego negatywnego wobec cenzury stanowiska.

Preteksty

Powody -- czy preteksty -- wspierania pomysłów wprowadzenia cenzury są zwykle dwojakiego rodzaju: - społeczne; - polityczne.

Czasem powody społeczne (np. pornografia dziecięca, czy pornografia w ogóle, czy też hazard, kwestie religijne, porządek społeczny, itp.) można uznać za faktyczne powody przedstawiania pomysłów wprowadzenia cenzury. Wielokrotnie taka sytuacja miała miejsce w Polsce, i zapewne podobnie sprawy się mają w innych regionach europy.

Czasem jednak są tylko pretekstem, wymówką dla bardziej niecnych faktycznych planów politycznych (np. cenzura opozycji, jak w Chinach, Iranie, Korei).

Co ważne, nie jest łatwo jednoznacznie ustalić, czy pod płaszczykiem walki z problemem społecznym druga strona nie próbuje się osiągnąc celów politycznych. I choć zakładanie złej woli w każdym wypadku jest przeciwskuteczne, nie należy takiej ewentualności odrzucać, zwłaszcza biorącc pod uwagę liczbę uczestników takiej dyskusji.

Preteksty społeczne

Szereg kwestii społecznych (nierzadko ważkich i palących) jest przywoływanych jako powody, dla których wprowadzenie cenzury Internetu jest niezbędne, m.in.: - pornografia dziecięca (to jest bez wątpliwości najsilniejszy argument używany przez proponentów cenzury, i w każdej debacie publicznej na ten temat pojawi się wcześniej czy później, niezależnie od tematu, od którego debata się zaczęła -- warto się to przygotować zawczasu); - pornografia jako taka; - hazard; - uzależnienia (alkohol, narkotyki dostępne w Internecie rzekomo również dla osób niepełnoletnich); - porządek społeczny (m.in. w Chinach); - związane z religią; - związ pomówieniem i ochroną dobrego imienia; - monopole intelektualne, - lokalne prawa (jak zakaz propagowania treści nazistowskich w Niemczech).

Warto zwrócić uwagę, że rozwiązania techniczne nigdy nie rozwiązały problemu społecznego, nie ma też nic, co by sugerowało, by rozwiązanie techniczne polegające na cenzurze Sieci miało rozwiązać którykolwiek z problemów społecznych podanych powyżej.

Trzeba się też przygotować na nieuchronne dodawanie w danej debacie publicznej kolejnych problemów społecznych do listy powodów, dla których cenzurę należy wprowadzić. Na przykład w przypadku Rejestru Stron i Usług Niedozwolonych pomysł cenzury Sieci wziął się z chęci kontroli hazardu, natomiast w toku debaty pojawiły się dodatkowe "powody": pornografia dziecięca i narkotyki dostępne w Sieci.

Dlatego też kluczowe jest, by argumentować nie tylko przeciwko danemu pretekstowi, lecz również mocno podkreślać, że wprowadzenie cenzury i inwigilacji nigdy nie jest uzasadnione, niezależnie od kwestii społecznych, które rzekomo miałoby rozwiązywać

Warto dodać, że takie rozszerzanie katalogu powodów, dla których cenzurę należałoby wprowadzić, może zwrócić się przeciwko jej proponentom. Jeśli uda się w początkowym stadium dyskusji doprowadzić do tego, by proponenci deklarowali, że rozwiązanie to będzie wykorzystywane tylko w tym jednym celu, od którego się dyskusja rozpoczęła, dodanie przez nich lub innych uczestników dyskusji nowych powodów pozwolić może na stwierdzenie, że jeszcze nie wprowadzono tego rozwiązania, a już zjeżdża się po równi pochyłej i chce się stosować to rozwiązanie do innych celów -- jakie jeszcze zostaną więc dodane później!

Powody polityczne