Leśne ogrody są najbardziej współczesną, wciąż niedocenianą gałęzią w ewolucji rolnictwa i ogrodnictwa. Przez długie lata ludzie przekonani o własnej wyższości nad Naturą, czerpali z jej rozwiązań, zwiększali efektywność produkcji i na dużą skalę manipulowali nimi. Jako skutek powstało współczesne, tzw. konwencjonalne rolnictwo i ogrodnictwo. Tę formę produkcji żywności charakteryzują wysokie plony niewielkiej liczby gatunków roślin, rzadziej grzybów. Rośliny te są prawie zawsze mniej lub bardziej zmodyfikowane pod kątem potrzeb człowieka. Coraz częściej stosuje się w rolnictwie modyfikacje na poziomie kodu genetycznego, tzw. GMO, ale przez większość czasu rośliny modyfikowano powoli, selekcjonując ich odmiany, które lepiej spełniały wymagania ludzi i skuteczniej zaspokajały ich potrzeby.
Jaki jest tego efekt? Dziś nieodłącznym elementem krajobrazu są olbrzymie połacie pól, na których króluje jeden gatunek roślin jadalnych, zwykle zbóż. Z ekologicznego punktu widzenia takie monokulturowe uprawy są jałowe. Wydajne pod względem plonów, ale niezróżnicowane biologicznie. Co w tym złego?
Krótka historia życia na Ziemi Aby odpowiedzieć na to pytanie, cofnijmy się w czasie do nieśmiałych początków życia na lądzie i powoli, po raz kolejny, prześledźmy tę długą drogę, jaką Natura przebyła do czasów współczesnych. Te kilkaset milionów lat temu, pierwsze organizmy zasiedliły rozległe obszary opustoszałych lądów. Był to prawdziwy plac zabaw dla życia i ewolucja biologiczna chętnie zabawiała się wymyślnymi formami, mniej lub bardziej dostosowanymi do panujących warunków. Dziś nazywamy ten okres karbonem. Od tamtego czasu Gaja, czyli nasza matka Ziemia, zdążyła obiec Słońce prawie trzysta sześćdziesiąt milionów razy. Życie powoli podnosiło się po jednej z największych katastrof w historii, po dewońskim masowym wymieraniu.
Nie mamy pewności, co się wtedy wydarzyło. Z pozostałych od tamtego czasu śladów detektywi paleontolodzy wysunęli hipotezę, jakoby wielkie ciało niebieskie niezapowiedziane weszło w ziemską atmosferę. Z impetem wpadło do tętniącego życiem oceanu, co spowodowało ogromne fale. Ale nie to było problemem. Ta niespodziewana katastrofa wywołała szereg zmian w całym organizmie Gai. Od dłuższego czasu regularne i stabilne warunki nagle się zmieniły. Obniżył się poziom tlenu w wodach oceanicznych, a poziom oceanu zmieniał się. Także skład atmosfery szybko się zmieniał. Pomnikiem po tym zdarzeniu jest prawdopodobnie australijski krater Woodleigh, czterdziestokilometrowej średnicy odcisk po zderzeniu z asteroidą jakieś trzysta sześćdziesiąt cztery miliony lat temu.
Żmudny przegląd skamieniałych warstw z tego okresu ukazuje dramatyczny obraz. Z zapisu kopalnego znika nagle około 40% wszystkich rodzajów organizmów, które żyły w oceanach. To nie pierwszy raz w historii planety, gdy życie masowe wymiera. Podobne wydarzenia miały już miejsce wcześniej i będą jeszcze miały miejsce kilkakrotnie.
Jak zareagowała Natura na te smutne wydarzenia i dewońskie wymieranie? Poradziła sobie doskonale. Zubożona o tysiące gatunków Gaja nie poddała się, przeciwnie. Na beztlenowych pustyniach bujnie rozkwitnęło życie. Po katastrofie warunki atmosferyczne zmieniły się znacznie, teraz były one korzystne dla roślin. Pierwotne paprocie, widłaki i skrzypy, pierwsze z roślin, wytworzyły setki nowych form. Niektóre paprocie przybrały postać drzew o wysokości kilkudziesięciu metrów, a takie paprociowe lasy pokrywały tropikalne strefy nieprzebytą puszczą. Ten nowy okres w historii Ziemi nazywamy dziś karbonem. W swoim wachlarzu gatunków Gaja nie posiadała jeszcze wtedy organizmów saprofitycznych, które mogłyby usunąć olbrzymie ilości martwej biomasy roślinnej, więc ta zalegała stopniowo, kamieniała, tworząc pokłady węgla (z ang. carbon - węgiel). Dziś wiele mieszkań ogrzewa się z wykorzystaniem tej materii, która setki milionów lat temu powstała dzięki olbrzymim paprociom. Wielu ludzi korzysta z energii elektrycznej, którą wytwarza się w węglowych elektrowniach. Nierzadko w węglu spotkać można odcisk liścia tych roślin, skamieniały obraz dawnych czasów.
Gaja poradziła sobie doskonale z niespodziewaną, olbrzymią katastrofą, jaką był upadek meteorytu. Nie tylko podniosła się po ciosie, ale nawet odrodziła się jeszcze doskonalsza, jeszcze bardziej różnorodna, jeszcze bardziej wytrzymała. Co było kluczem do jej sukcesu? Setki milionów lat doświadczeń. Natura bawiła się ewolucją biologiczną od tak długiego czasu, od tylu lat, że człowiek nie jest sobie w stanie skutecznie wyobrazić równie dużej liczby. Można powiedzieć, że Natura "uczyła się", jak przetrwać zjawiska, których nie można przewidzieć. Gaja "wiedziała" doskonale, że przy olbrzymim bogactwie form i gatunków, nawet jeśli w obliczu katastrofy większość z nich wymrze, pozostałe rozkwitną jeszcze bardziej zróżnicowane, jeszcze bardziej odporne na przeciwności losu. Kluczem do jej sukcesu jest właśnie bioróżnorodność.
Jakieś siedemset dwadzieścia milionów lat temu z nieznanych przyczyn Słońce zaczęło świecić nieco słabiej, niż zwykle, w skutek czego prawie całą Ziemię skuł lód. Oceany pozbawione tlenu i światła powoli umierały. Wyginęły prawdopodobnie wszystkie, ówcześnie jednokomórkowe, organizmy roślinne. Życie przetrwało jedynie w okolicach oceanicznych kominów termalnych, gdzie trwało nieprzerwanie dzięki zjawisku chemosyntezy, nie bacząc na globalne oziębienie. Wtedy Słońce znowu nabrało mocy i klimat ocieplił się. Nagle życie, do tej pory pozbawione takiej możliwości, mocno kulejąc po masowym wymieraniu, wytrysnęło bogactwem form, które w kopalnych odciskach znamy pod nazwą fauny ediakarańskiej. Wcześniej pojedyncze komórki, teraz połączyły się w organizmy wielokomórkowe. Oceany Gai zakwitnęły.
Miliony lat później młode, kapryśne Słońce znowu przyćmiło swój blask z niejasnych przyczyn. Układ Słoneczny mógł przemieszczać się wtedy przez jakąś gęstą mgławicę pyłową, która pochłaniała część promieniowania naszej gwiazdy. I tak około pięćset czterdzieści milionów lat temu Ziemię znowu pokryła warstwa lodu i śniegu. Ale Gaja już znała ten rodzaj katastrof. Gdy lody stopniały, życie prawie dosłownie eksplodowało w niezliczone nowe formy, tym razem w jeszcze bardziej złożone organizmy, np. uzbrojone w szkielety. Skutkiem kolejnego wymierania ediakarskiego była kambryjska eksplozja życia.
Nie minęło sto milionów lat i kolejna, tym razem galaktyczna katastrofa prawie wyjałowiła Gaję. Przypuszcza się, że ogromne ilości promieniowania, wyemitowane przez gwałtowną śmierć pobliskiej, masywnej gwiazdy, wielokrotnie większej od Słońca, pozbawiły około czterystu czterdziestu milionów lat temu życia około 85% ówcześnie istniejących gatunków organizmów. Było to wymieranie ordowickie, największe znane w dziejach Ziemi. Gaja otrząsnęła się nawet z tak wielkiej katastrofy.
Pewnych rzadkich zjawisk nie sposób przewidzieć. Pojawiają się one zwykle bez zapowiedzi i przynoszą globalne skutki. Zjawiska takie nazywa się w statystyce czarnymi łabędziami. Takim czarnym łabędziem w historii Ziemi były globalne zlodowacenia, supernowa, uderzenia olbrzymich meteorytów czy wybuchy superwulkanów. Współcześnie czarnym łabędziem życia jest być może nasz gatunek. Przez ludzką działalność klimat ociepla się bardzo szybko i bardzo szybko znikają też kolejne gatunki organizmów, póki co głównie owadów, ale nie tylko. Za każdym razem, dzięki wielkiej bioróżnorodności, życie na Ziemi otrząsnęło się po niespodziewanym czarnym łabędziu, a nawet powstało jeszcze bardziej zróżnicowane, odporne i złożone. Natura "wie", jak sobie poradzić z katastroficznym zdarzeniem, którego człowiek przewidzieć nie potrafi. Natura bowiem "eksperymentuje" na Ziemi od kilku miliardów lat, a człowiek pojawił się zaledwie kilkaset tysięcy lat temu.
Krótka historia rolnictwa Przodkowie ludzi nie mieli lekko. Historia naszego gatunku pełna jest zagadek i niewyjaśnionych okoliczności. Zapis kopalny jest niepełny i całą wiedzę opieramy na nielicznych znaleziskach, ale wystarczy to, by zarysować pewien obraz i wysuwać hipotezy. Kilka milionów lat temu w środkowej Afryce wydarzyło się coś, co rozdzieliło grupę humanoidalnych istot, przodków ludzi i szympansów, na dwie części. Spotkali się oni ponownie całe wieki później. Część pozostała w znanej i bezpiecznej strefie lasów tropikalnych, gdzie ewoluowała pośród gęstych, pełnych owoców drzew. Druga grupa zmuszona okolicznościami rozpoczęła swój żywot na sawannie.
Życie na sawannie było inne, niż w puszczy tropikalnej. Trudniej było schronić się przed olbrzymimi przedstawicielami ssaków drapieżnych, trudniej było o żywność. Tylko najsprytniejsi i najinteligentniejsi przodkowie ludzi mogli przetrwać w tych warunkach, coraz bardziej wyprostowani, dwunożni, czujni. Łączyli się oni w grupy, co było o wiele bardziej bezpieczne, ale co wymagało też większego mózgu. Wiadomo, zawiłe relacje międzyludzkie, to nie lada łamigłówka dla umysłu!
Ludzie pierwotni uczyli się bardzo szybko, prawdopodobnie już wtedy niektóre grupy opanowały sztukę rozniecania ognia i kontrolowania go. Ludzie nauczyli się gotować, co było bardzo przydatną umiejętnością. Niektóre rośliny zawierają ogromne ilości składników odżywczych i dopiero gotowanie umożliwia ich wykorzystanie. Niektóre grupy nauczyły się też zapewne polować i człowiek szybko stał się największym drapieżnikiem na świecie. Dieta ludzi musiała być wtedy bardzo zróżnicowana, co zresztą przyczyniło się do sukcesu naszego gatunku. Tak, jak wcześniej Gaja, przetrwała dzięki bioróżnorodności gigantyczne katastrofy, tak teraz ludzie, dzięki chyba najbardziej zróżnicowanej diecie pośród wszystkich zwierząt, mogli korzystać z różnorodnych źródeł pożywienia. Różnorodność po raz kolejny okazała się kluczem do sukcesu. Odkryto dziś szkielety, które wskazują na to, że ich właścicielka cierpiała na hiperwitaminozę A, prawdopodobnie od spożywania nadmiernych ilości wątroby drapieżników. Ale znamy też szkielety, które mówią nam o tym, że ich właściciel, dziecko, cierpiało z powodu awitaminozy B12, ważnej witaminy, która występuje praktycznie tylko w pokarmach zwierzęcych.
Ludzie dostosowywali się szybko do zmiennych warunków i w przeciągu tych zaledwie paru milionów lat opanowali prawie całą kulę ziemską i większość kontynentów. Bardzo różnorodna dieta i łowiecko-zbieracki tryb życia przyczyniły się do tego sukcesu.
Nagle, zaledwie dziesięć tysięcy lat temu, sytuacja na Ziemi zaczęła gwałtownie się zmieniać. Nie były to zmiany tak straszne, jak podczas masowych wymierań. Wieczna zmarzlina zaczęła powoli odsłaniać nagą glebę Europy. Przedstawiciele megafauny, olbrzymie gatunki ssaków i ptaków zaczęły znikać lub kończyć się, wytrzebione stopniowo przez ludzi. To właśnie wtedy, co bardziej przedsiębiorczy i inteligentni ludzie zauważyli pewną ciekawą rzecz, mianowicie, że rośliny rozmnażają się z nasion.
Niektórzy twierdzą, że tego niesamowitego odkrycia dokonały niezależnie w różnych miejscach na Ziemi kobiety. Tradycyjnie uważa się bowiem, że mężczyźni w społecznościach łowiecko-zbierackich zdobywają pożywienie głównie przez polowanie. Natomiast kobiety parają się zbieractwem. Nie jest to reguła, ale w skrócie tak wygląda sytuacja we współcześnie istniejących społeczeństwach tego typu. Jeżeli jest to prawda, to kobiety odkryły, że rośliny można uprawiać i w ten sposób zapoczątkowały jedną z najważniejszych rewolucji na drodze do cywilizacji w obecnej formie, rewolucję rolniczą.