Serce i umysł rzadko kłamią jednocześnie. Jonathan Carroll, “Szklana Zupa”
Przykład kłamstwa: zdrada w związku Udało mi się tego dnia wrócić nieco wcześniej, niż to sobie planowałem. Komunikacyjny zbieg okoliczności dał mi dodatkowe trzy godziny. Dzięki temu nikt, także moja ukochana, nie spodziewali się mojej obecności. Dzień ten był wyjątkowy. Zbliżające się urodziny Pauliny dały mi dobrą okazję, by zrobić niespodziankę swoim powrotem. Cieszyłem się niezmiernie, nie widzieliśmy się od dobrych dwóch miesięcy i liczyłem na to, że szczęście Pauliny skumuluje się jeszcze bardziej, gdy odwiedzę ją niespodziewanie. Chciałem zaskoczyć ją bezpośrednio w jej małym pokoiku, co wymagało uknucia misternego planu działania. Najpierw dyskretnie sprawdziłem, czy Paulina jest już w domu, zadając jej niewinne pytanie poprzez wiadomość tekstową wysłaną telefonem. Gdy już zakradłem się do jej domu od strony przeciwnej, niż ta, na którą wyglądało okno jej pokoju, skontaktowałem się z jej matką. Drugi krótki SMS pozwolił mi się tym samym dostać się do środka domu, bez zbędnego alarmowania Pauliny. Drewniane schody wiodące ku jej pokoikowi nie wydały najmniejszego skrzypnięcia pod naporem moich powolnych kroków. Zamknęła drzwi do siebie, co wydawało mi się dziwne. Drzwi do jej pokoju były zawsze co najmniej uchylone tak, by jej łaciata kotka mogła bez problemu przemieszczać się swoimi własnymi drogami, zwykle wiodącymi właśnie przez pokój Pauliny. Zza drzwi dobiegał głos mojej dziewczyny. Nie potrafiłem rozpoznać słów, choć wyraźnie słyszałem jego tempo i wysokość. Był bardzo kobiecy. Najwyraźniej rozmawiała przez telefon, regularnie wydając z siebie radosne okrzyki śmiechu. Jej szczęście było moim szczęściem, dlatego i moją twarz rozciągnął w tej chwili grymas szerokiego uśmiechu. Zastukałem delikatniej niż zwykle. - Proszę. - To proste słowo, które wykrzyczała, sprawiło, że poczułem się bardzo dobrze. Pełen oczekiwań i emocji, z werwą wszedłem do środka. Gdy tylko mnie rozpoznała, twarz jej zaczęła zmieniać się pod wpływem emocji. Wpierw uniosła na ułamek sekundy powieki, co z jednoczesnym głębokim oddechem idealnie opisywało przykład ludzkiego zaskoczenia. Mimika ta zmieniła się równie szybko, co pojawiła. Miałem wrażenie, że usta jej zadrżały subtelnie dokładnie w tej samej chwili, gdy kątem oka zerknęła na telefon komórkowy, który kurczowo ściskała przy piersi. Mógłbym przysiąc, że jej czoło zmarszczyło się nieco tak, jakby się przestraszyła. Prowadziłem z nią w ciągu tych paru sekund bezsłowną konwersację za pomocą ekspresji mimicznych. Wpatrywaliśmy się w swoje twarze i reakcje. Gdy tylko dostrzegłem pierwsze objawy strachu w jej oczach, wyraziłem swoje zdziwienie. Szybko na to zareagowała uśmiechem od ucha do ucha. Może zorientowała się, że dostrzegłem u niej objawy strachu. Nie wiedziałem, jak reagować, więc jak zwykle w podobnych, wątpliwych sytuacjach, stałem tylko i obserwowałem. Paulina bardzo dyskretnie wyłączyła telefon i powolnym ruchem odłożyła na mały stolik tuż przed nią w taki sposób, by ciągle go widzieć. - Jesteś! - wykrzyknęła nie przestając się uśmiechać. Gestem rozwartych ramion zachęciła mnie, bym do niej podszedł, przytulił ją. - Z kim rozmawiałaś? - zapytałem po dłuższej chwili uścisków i pocałunków. Delikatnie trzymałem jej wilgotną dłoń. Starała się patrzeć nieco w bok, przez co nie byłem pewny, czy jej czoło ponownie zmarszczyło się w mimice strachu. Jej policzek zbladł nieco lub może po prostu to był makijaż. Pozwoliłem jej przez chwilę się zastanowić. - W porządku, nie musisz mówić, jeśli się boisz. - Po tych słowach spojrzała na mnie. Dałem jej do zrozumienia, że zauważyłem jej strach. Nigdy nie potrafiła ukrywać przede mną emocji, była bardzo wrażliwa. - Nie, tylko… - wyjąkała nieco podniesionym głosem - rozmawiałam z Moniką i… - próbowała się wysłowić. Monika była jej dobrą przyjaciółką. Jakieś cztery miesiące temu jej chłopak zginął podczas brawurowej jazdy samochodem - ...i wtedy cię zobaczyłam… no i wiesz, tak się boję, że mogłabym… stracić ukochanego - po tych słowach objęła mnie mocno i tak ściskała przez pewien czas. Siedzieliśmy bez słów długi czas, ona z twarzą ukrytą w moich ramionach, ja z głową pełną myśli. Zacząłem się zastanawiać…
Szczera radość Ekman wraz z zespołem analizowali szczegółowo nagrania pielęgniarek, wykorzystywane w testowaniu ludzi pod kątem wykrywania kłamstwa. Ustalili oni wiele interesujących gestów i szczegółów behawioralnych, które pojawiają się u kłamiących zdecydowanie częściej. Są to tzw. wskazówki kłamstwa. Osoby mówiące prawdę, gdy się uśmiechają, jest to tzw. “szczery uśmiech” (uśmiech Duchenne'a). Pojawia się on zdecydowanie częściej u ludzi prawdziwie odczuwających radość. Kłamiące pielęgniarki z kolei uśmiechały się “sztucznie”, wykorzystując maskującą formę mimiki, zawierającą charakterystyczne ruchy mięśni twarzy, pojawiające się w czasie strachu, smutku, złości lub wstrętuEkman, Paul, et al. "Invited article: Face, voice, and body in detecting deceit." Journal of nonverbal behavior 15.2 (1991): 125-135..
Badania i doświadczenia przeprowadzone zarówno na dorosłych jak i dzieciach z wielu państw świata potwierdziły istnienie dwóch głównych rodzajów uśmiechu. Te dwa typu mimiki pojawiają się w różnych sytuacjach, także niezwiązanych z kłamaniem. Zewnętrzna różnica w mimice jest widoczna na skanach aktywności mózgowej. Ludzie doświadczając obu rodzajów uśmiechu opisują inaczej swoje przeżycia z tym związane.
Radość i śmiech to jedna z najważniejszych, najpowszechniejszych i najłatwiejszych do rozpoznania emocji. Człowiek o zdrowym wzroku jest w stanie dostrzec uśmiech z odległości około 90 metrówHager, Joseph C., and Paul Ekman. "Long-distance of transmission of facial affect signals." Ethology and Sociobiology 1.1 (1979): 77-82.. Jeśli to tak ważna mimika, jak więc rozpoznać, czy ktoś uśmiecha się do nas szczerze? Najlepszych dowodów na to należy szukać obserwując ruch mięśni wokół oczuEkman, Paul, Richard J. Davidson, and Wallace V. Friesen. "The Duchenne smile: Emotional expression and brain physiology: II." Journal of personality and social psychology 58.2 (1990): 342.. Same uśmiechające się wargi są żadnym wskaźnikiem, z łatwością można symulować taki uśmiech i to od ucha do ucha, spróbuj proszę.
W wielu poradnikach dotyczących mowy ciała i NLP spotkałem się też z twierdzeniem, że aby rozpoznać szczery uśmiech, należy obserwować, czy w kącikach oczu pojawiły zmarszczki, tzw. kurze łapki. Jest to znaczne uproszczenie i nawet pojawienie się kurzych łapek nie gwarantuje, że uśmiech jest szczery. Obserwacja kurzych łapek daje pewne rezultaty w szczególnych warunkach, podczas lekkiego uśmiechu, gdy odczuwana radość u obserwowanego jest relatywnie niewielka. Można jednak uśmiechnąć się rozsuwając wargi bardzo szeroko i to tylko spowoduje pojawienie się zmarszczek obok oczu.
W czasie szczerego uśmiechu pracują niektóre mięśnie wokół oczu, odrobinę podciągając brwi w dół. Ta subtelna różnica jest do wychwycenia nawet przez nieprzygotowanego obserwatora, wymaga to tylko nieco skupienia i uwagiFrank, Mark G., Paul Ekman, and Wallace V. Friesen. "Behavioral markers and recognizability of the smile of enjoyment." Journal of personality and social psychology 64.1 (1993): 83.. W czasie szczerego uśmiechu nie powinny też ujawnić się inne, sprzeczne emocje - na czole łatwo zaobserwować strach czy smutek, nos może zmarszczyć się z niesmakiem, a napięte kąciki ust sugerują, że pod maską uśmiechu kryje się lekceważenie.
Wróć teraz proszę na moment do przykładowej scenki, która otworzyła niniejszy moduł. Ta sytuacja częściowo opiera się na moich doświadczeniach, więc jest wiarygodna i prawdopodobna. Załóżmy, że wracając np. z wyjazdu służbowego składam niespodziewaną wizytę mojej dziewczynie. Nie spodziewa się mnie tak wcześnie. Gdy już ją spotykam, rozmawia przez telefon i przez ułamek sekundy obserwuję u niej mimikę charakterystyczną dla emocji lęku - delikatnie zadrżały jej usta, a powieki uniosły się nieco.
Ludzie mają zwykle problem ze świadomym kontrolowaniem mięśni mimicznych przyporządkowanych negatywnym emocjomEkman, Paul. Klamstwo i jego wykrywanie w biznesie, polityce, nalzenstwie. Wydawnictwo, 1997.. Trudno jest np. realistycznie fałszować strach czy rozpacz, ponieważ ciężko jest kontrolować świadomie wszystkie odpowiednie dla tych emocji mięśnie twarzy. Trochę prościej udawać złość i wstręt. Kłamstwa, które jako masek wymagają używania fałszywych negatywnych emocji mogą być w związku z tym trudniejsze.
Dzięki tej wiedzy mogę założyć, że moja dziewczyna rzeczywiście odczuwała strach, gdy niespodziewanie mnie spostrzegła. Chwilę jednak potem mimikę strachu i zaskoczenia zamaskowała za pomocą sztucznego uśmiechu. Dostałem od niej kilka wskazówek, że ten uśmiech jest sztuczny, a więc radość nieszczera. Po pierwsze - trwał on dość długo. Nie jest to regułą, ale szczere uśmiechy to zwykle przelotne, krótkotrwałe uśmiechyBrown, D. "Sztuczki umysłu." (2008).. Drugą wskazówką fałszywego uśmiechu był wyraźny brak zaangażowania mięśni wokół jej oczu, czyli to, co opisałem kilka akapitów wcześniej.
Maskowanie emocji Często kłamca musi uciec się do fałszowania kłamstwa, także w przypadku, gdy sama sytuacja tego nie wymaga. Przymus ten pojawia się wtedy, gdy należy ukrywać prawdziwe emocje. Emocje, których akurat nie doświadczamy, są do ukrycia proste. Gorzej, jeśli akurat przeżywamy jakąś emocję, a jeszcze gorzej, gdy jest to emocja silna. Przerażenie jest piekielnie trudne do ukrycia, znacznie łatwiej zamaskować pospolite zmartwienie. Podobnie o wiele trudniej ukryć wściekłość niż np. zirytowanie. Okłamujący oczywiście może próbować ukrywać swoje emocje, które przeżywa, ale zgodnie z prawem Yerkesa-Dodsona, im silniejsza emocja, tym większa szansa, że pewne oznaki jego emocji się uzewnętrznią w mowie ciała.
Jedną z metod ukrywania przeżywanej emocji jest symulacja innej, sprzecznej emocji. Takie fałszowanie emocji często może uniemożliwić wykrycie przecieku, który świadczy o prawdziwej, odczuwanej emocji. Jednakże przypomnę po raz kolejny, że niewinne, zwłaszcza wrażliwe osoby, mogą po prostu odczuwać strach, że nikt im nie uwierzy, w przypadku przesłuchiwania. To ważne, ponieważ wielu samozwańczych “wykrywaczy” kłamstw często bierze ten strach za wiarygodną oznakę ukrywania czegoś lub oszustwa.
Kłamanie to prawdziwa sztuka, nie mniejsza, niż wykrywanie kłamstwa. Kłamca nawet w tak trudnej sytuacji, ma pewne możliwości wybrnięcia i uwiarygodnienia swoich oszczerstw. Jak postąpiłbyś lub postąpiłabyś Ty? Tak! Ponieważ trudno Ci ukryć, co naprawdę odczuwasz, możesz po prostu skłamać, dlaczego to odczuwasz. Jeśli Twój chłopak, mąż czy Twoja dziewczyna lub żona wcześniej często stawiali Ci bezpodstawne zarzuty, że ich okłamujesz, możesz teraz to wykorzystać i skłamać, że boisz się, że Ci nie uwierzy. Wystarczy, że dasz dowolną wymówkę, iż dzwonił przyjaciel, ksiądz, prezydent czy św. Mikołaj, a lęk wytłumaczysz właśnie w ten sposób.
Wiele kłamstw uniemożliwia maskowanie prawdziwych emocji lub znacznie je utrudnia. Czasami kłamca musi ukrywać emocje bez fałszowania ich. Maskowanie choćby w grze w pokera jest prawie niemożliwe. Gdyby przyszły do Ciebie dobre karty, zapewne podekscytowałbyś się potencjalną możliwością wygranej. Musiałbyś jednak ukryć tę emocję bez maskowania jej inną. Gdybyś próbował udawać irytację czy niezadowolenie, gracze mogliby uznać, że masz złe karty i wkrótce spasujesz. Lepiej więc, jeśli zachowasz kamienną twarz.