Żądałeś i żądałeś uporczywie kochany X., bym ci przesłał tych parę wrażeń z szerokiej całości mych pielgrzymek; – nie czekaj opisania podróży – podróż kiedyś, później i w innej formie pragnąłbym opisać, jeśli to uczynię kiedy; to zaś są, ponieważ chciałeś je mieć, kartki luźne, spisane w czasie kiedy zsiadałem z konia po pięciu lub siedmiu godzinach podróży, między zachodem słońca a snem na podłodze lub stryszku, rzucane szybko i jeszcze realniej jak „Dichtung und Warheit” z tą różnią, że najprzód daleki jestem od pociągnięcia tej paralelli, a następnie, że prawdą jest i będzie dla mnie, piękność i ideał którego się szuka w życiu czy podróży, marą zaś i złudzeniem to, co szkielety sadłem oblepione zwą swą lubą realnością, tak wieczną jak one same – długa na miarę żywota skoncentrowanego w swojem „Ja” atomu, dokąd się razem w proch nie rozsypią. – Wtedy dopiero wraca ideał i staje jak geniusz na lwie śpiącym, oparty u grobu człowieka, by już nie odejść lecz czuwać, aż do jego zbudzenia i kiedyś zapytać zbudzonego, a co, czy to, co zwano realnością a co dziś prochem naszych sandałów, czy to, co zwano złudą a dziś grzmi trąba sądu i gwieździ dusz aureolami, prawda li jest? – W ten sposób mój dobry X. patrzę i czuję podróżując, nie jesteśmy pod tym względem tercją ani oktawą muzykalną, ale też i nie dyssonansem, wiec mogę, Ci posłać tych kilka notatek, choć są tylko jak kilka piór z ptaka wyrwanych, a nie ptakiem samym, którym była podróż moja po szerokiem świecie. Posyłam Ci je i dla tego, że coraz dalszy jestem od napisania jej, z coraz mniejszem ku niej zapałem, bo coraz lepiej znam skład chemiczny naszej publiczności,..... Ateny 9. Września. 1869. Rano o szóstej zbudziło mnie słońce wstające nad morzem, nim mnie zbudził Karakaczani. O siódmej przyprowadził dwa konie, z których jeden piękny i ładny szpak krwi turecko arabskiej zwał się Psari. Tego konia ulubiłem nad wszystkie, których używałem, jeden tylko, ten co mnie później niósł 12 dni przez puszczę do Palmyry, zdobył moje większe przywiązanie. Psari o długiej białej grzywie jak na powitanie zwrócił głowę ku mnie, rad – żem go ugłaskał i dobrze się z nim obchodziłem, co nie jest zwyczajem turystów, był też prawdziwym przyjacielem w całej mej podróży. Karakaczani, Grek Agojata, którego powyżej opisałem, dziwny to skład wiedzy a niewiadomości; – czytać nie umie o historji niema pojęcia, ale ma tyle tradycji i doświadczenia wskutek mnóstwa podróży odbytych z artystami i uczonymi, że sam jest pouczającym. – W istocie zaledwo zbliżaliśmy się ku jakiej słynnej w dziejach okolicy i w dali dostrzegali jaki rąbek biały, lub szary głaz na górze, wyciągał ręce na koniu jak ptak skrzydła i głosem grubem wołał „antikita! antikita!.” i tak charakteryzował każdy zabytek, że tylko potwierdzenie słów jego nieraz znajdowałem w książkach przewodnich Joana i Murraya. Wskazawszy raz przedmiot i dowiódłszy że go zna, wpadał w zwykła obojętność i stąpając na koniu, którego lejce wypuszczał prawie z ręki, śpiewał przez nos tak fałszywie zawsze to samo, że nie czułem czasem nerwów moich. Tuż obok mnie jadąc, niekiedy o parę kroków za mną, wyprowadzał mnie z miasta. Ulica Eola, potem bazarami między barwnym tłumem, oświeconym przez poranne słońce, wyjechaliśmy zwolna na szeroki gościniec, z którego widnokrąg z razu jednostajny, podobny był w całości wielkiej do wypalonej pustyni – w szczegółach za to, od czasu do czasu uzupełniał się wielką malowniczością. Cały w srebrnych mgłach porannych nurzający się Akropol, niknął w złudzie promieni – tylko szczęty Partenonu i parę kolumn na niebie jak struny naprężone majaczyły w błękitach... morze ukryło się za wzgórzami a szorstki Lokabet ten stróż grodu Pallas Athenae, wszędzie nad nią. wzrastający, wielki cień na nas rzucając, żegnał nas ostatni. W krótce znikły Ateny, nastały rzadsze wille, i wśród częstych gajów oliwnych i krzewów mirtowych, droga słała się najmilsza. Minałem monaster Hagios Amatos, cichy i ustronny, gościnny a rubaszny; wszystkie monastery greckie które widziałem, od ich króla wielkiego Megaspilionu, aż do ich szlachcica Fana Rumeni na Salaminie, tę samą, maja cechę, te same wady i przymioty... W godzinę malownicza wioska Ambelokypos, mała i ubożuchna – kolebka Sokrata i Aristidesa... dziś tylko cudzoziemiec zatrzymuje tu konia by uczcić pamięć waszą... o Sokratesie! – Dalej las oliwów i Kalandri – to kolebka Periklesa... opodal rozsiane małą falą wzgórza – klasztor Mandeli – i willa księżnej Piacenzy, która tak różne po sobie zostawiła wspomnienia. – Pókój tej niespokojnej duszy... szlachetna była – i kochała ludzkość jak umiała – i mogła. Zwolna poczęliśmy się wspinać na pierwsze wyżyny Pantelikonu; – szło to dość sporo i wesoło, widząc w dali Pantelikon rysujący się na niebie, pojąć niemożna dwóch rzeczy: najprzód jakim sposobem ta góra od wieków aż do dziś dnia wydała z łona swego taką massę marmuru, jakim sposobem z jej wnętrzności mogły powstać, Partenon, gmachy Erechtejonu, Nike Apteros i tyle posagów, aż do dzisiejszych gmachów jak nowe Warwakion, muzea i ciężki pałac królewski...., następnie jakim sposobem droga na tę górę z dali tak niepozorna, może być tak piekielna? Doświadczyłem tego wkrótce – wszelka zieloność i roślinność ustała – droga zaczęła być stroma i tylko nagi pożółkły marmur podzwaniał, iskrząc się pod rytmiczna podkową mego Psari – dwie godzin trwała ta walka – miejscami po bryłach tylko świeżych i nieraz tracących równowagę pod kopytem konia, by w dół podudnić szła droga; wreszcie ciągłe stąpanie po milionach kawałów i okruchów tego klasycznego marmuru, z którym pasowały się dłuta Fidiaszów i Praxytelów, z którego rodziły się kolumny Kalikratesa, wrastały aż na szczycie Bassae i Akrokoryntu, a z świątyni Jowisza Olimpijskiego powlókł ich dwieście Sulla okrętami. – Próżno szukałem ich w Rzymie... gdzie są...? Koń mój jak dzika koza stąpał po okruchach marmurów, pyszniących się w blaskach słonecznych, przechodzących błyszczenie roziskrzonego cukru i barwy śniegu... stąpał on z spokojem dziecka a pewnością wirtuoza do szczytu, jednakim ruchem, z wyciągnięta szyją i okiem przed siebie wytężonem, by jeździec nie doznał szwanku, ostrożność z jaką stawiał kopyto na bryłach była tak rozumna, że kilka razy chwyciłem jego szyję i uściskałem. Wreszcie po dwóch godzinach droga zaczęła być niepodobna do jazdy, a choć Psari raz tylko utknął i to z mojej winy, zeskoczyłem zeń by wziąć kawał z tych świeżych okruchów do mojej mineralogji wspomnień – bo mam mineralogię wspomnień, tak, jak i ich botanikę z wszelkich miejsc, krajów, gruzów i gór. Upojony też już byłem widokiem i zsiadłem dla zawrotu głowy. Oto podemną zaczęła w całym majestacie rozstaczać się Hellada – morze – a podemną – jak na dłoni wielka płaszczyzna szmaragdowa o jednym kurhanie – wyciągnąłem ramiona i w błękity krzyknąłem jak dziki ptak: O Maraton!... Jeszcze straszne półgodziny chwytania się krawędzi marmurowych – i legliśmy swobodni i rozkoszni u szczytu: – Tu dopiero znać całą herkuliczność zapasów starożytnych z marmurem – tu cała wielkość łomów się odsłania, – widać żelazną wytrwałość i zręczność osobliwą, z jaka z wnętrzności tej góry umiano dobyć i spuścić olbrzymie monolity... Oko i myśl zdumiewa się tym widokiem, – Obok poniżej mała grota stalaktytowa, dziś spoczynek pasterzy o fezach malinowych, z freskiem o grubym Ikonie..., Leżąc spokojnie u szczytu potoczyłem okiem po licach rozłożonej w koło mnie boskiej Grecji. – Zaprawdę, harmonja jest tajemnicą piękności – jak harmonja rysów stanowi piękność oblicza a harmonja tonów melodji – tak zestrojenie się pewnych linji w naturze, stanowi istotną piękność krajobrazu, i nie ogrom, nie przestrzeń, ale ta właśnie harmonja linji i świateł, pewna, wyjątkowa tylko piękność pewnych punktów na ziemi stanowi; – takim punktem w Grecji jest widok z Pantelikonu – wspanialej widziałem ją z Akrokoryntu, bardziej rzewnie z Akropolu, więcej pelazgicznie z Stymfale Bassae i Mokine – ale tak pięknej harmonijnie,. z tym tonem historycznym Maratonu i całą, poezją natury, nigdzie jej niewidziałem. Tylko pewne kraje, w pewnych miejscach tak mogą być widziane. Taka widziałem Grecję z Pantelikonu; – Włochy z chaty pustelnika w Capri; Hiszpanią z Torreladones i szczytu Gibraltaru; Szwajcarją z Rigi; Syrją od Cedrów z Libanu; Turcję z Bulgurlu; Palestynę z gór Tabor; Polskę ze szczytu tatrzańskiej Łomnicy. Wzrok z góry Pantelikonu puszczony nurza się w światłach eteru słonecznego i ginie na dalekich horyzontach cała płaszczyzna Attyki, pasmo Likabetu, Ateny, w dali Pireus i Salamina z Eginą, i zbłękitniony Kyteron, dalej pasmo Parnesu, Hymet pszczołobrzęki ku Kap Suniom bieżący, a najdalej, za górami Lorionu we mgłach oddalone Cyklady, jak ostatnie pianissima tej harmonij świateł i tonów... U stóp zaś góry roztacza się Maraton amfiteatralnie rozpostarty nad morzem, które jak krągłem ramieniem obejmuje go i muska od wieków srebrnemi półkolami fal, konających wielkim wieńcem u ziemi. To wieniec dla Maratonu! dzień i noc od wieków splata go morze! Już ze spadającem słońcem poczęliśmy schodzić, drogą na łeb na szyję – słonce obejrzało się ostatni raz na Maraton – i znikło w morzu – mgła opadła szczyty – wiatr zimny powiał z północy – w trzy godzin, dobrze po ciemku byłem w wiosce Wrana. Jest to częsta stacja zbójecka, nocowałem sam w małej chacie na ziemi, Agojata chrapał jak zabity a konie jedząc owies cała noc chrup, chrup, chrup, tuż nad moją głową; niemogąc spać z lekką gorączką z znużenia którą się tam ma ciągle, podawałem im siano i bawiłem się z nimi – nad ranem trochę usnąłem, ani mi się śniło, że w pobliżu tej wioski w miesiąc potem miano pomordować nieszczęsnych Anglików z przerażeniem całej Europy. Mnie strzegł mój anioł, i dzięki mu za to! Wrana 10. Września. O świcie na koń i z Wrany do Maratonu. – W godzinę byłem na polu bitwy jak na dłoni rozłożonem... zatoka amfiteatralna jak szafir ruchomy... kurhan samotny na polu bitwy – słów nietrwonię – dośpiewaj sobie resztę. Powrót wzgórzami Pantelikonu – mieścina Maraton, potem dolina pięciu Platanów przepysznych, olbrzymich, między nimi źródło dziewicze .. a! tu był dialog Fedrusa? Wszak pod Platanami... tylko co odeszli!.. Podobnych Platanów niewidziałem więcej, tylko w wyschłem łożu Sarandapotamu, które przejechałem w miesiąc później, Dalej Kefisia w prześlicznej rzucona dolinie. Platan także olbrzym króluje na jej placu, i wszystkich mieszkańców, pokolenia, które przestał i wypiastował, gromadzi w swym cieniu... Zboczyłem do groty nimf – jest to źródełko w małej jaskini, wśród ślicznej flory i zieleni, tajemniczo w skałach ukryte – przypomniało mi ulubione ustronie Egerji rzymskiej; ale tu mniej sztuki, tylko szczątki jednej zwalonej kolumny bezimiennej... ale za to bogactwo natury. Jakieś niebieskie dzwonki i bluszcze namiętnie zwieszają się po skałach z wdziękiem niewypowiedzianej smętności... Powrót do Aten o zachodzie słońca. Znużenie bajeczne bo to pierwsza wyprawa. Wieczór u państwa A... wiele muzyki – przyjemności – wesołości. Ateny 11. Września. Rano układy z Agojatą o późniejsza podróż. Począł mi tak dobitnie dowodzić, że jego rywal Dżordzi nic nie wie i nie umie, że jest tchórz, kłamca i karciarz, że drapnie z żandarmami skoro się zbójcy pokażą, że się zaturbowałem czy go wziąć? Kawał z grzywy mego konia wziąłem na pamiątkę. Wieczór o siódmej odpłynąłem do Krety. Noc ładna na morzu – księżyc, sen. O piątej rano u wyspy Syry Loyd zarzucił kotwicę. Zbudzony brzękiem lecących w morze łańcuchów – wstałem i przeniosłem się na drugi okręt płynący wprost do Kanei. Cały dzień stalimy w miejscu. Wyładowałem by Syrę zobaczyć. Rzucona dziko jak gniazdo piratów – spalona, ogorzała poszarpana dzikiemi skał kontury bursztynowo błyszczącemi – wyzierającemi tu i tam aksamitnym zielonem