W tej lekcji poznasz: 11 czasowników (muvi, flai, lopi, sidi, stan, somni, plei, lekti, skribi, remembi, fogeti) 11 rzeczowników (jen, kinda, amiga, dom, flor, kitaba, taim; sabah, dey, aksham, nocha) 5 przymiotników (hao, buhao, syao, gran, jamile) 6 przysłówków wzmacniających przymiotniki (muy, idyen, aika, basta, tro, ga) 7 czasowników specjalnych (bi / es / bin, ye, yok, hev, sta) 7 zaimków dzierżawczych (may, nuy, yur, suy, luy, elay, ley) 5 zaimków wskazujących (se, to, sey, toy, tal) 1 przyimek (de) 1 zaimek pytajny (kwel) 8 przyrostków (-ina, -o, a/sa, ing, shil, bile, kin, gron) 8 partykuł (-ge, gin-, man-, da, den, -ney, gro-, -ki) Razem 70 słów

(+ 97 z lekcji 1 i 2 = razem 167 słów)

Rzeczowniki

Rzeczowniki to słowa odpowiadająće na pytanie „kto” (hu?) lub „co” (kwo?).

Rzeczowniki mogą być proste lub złożone (pochodne).

Przykłady prostych rzeczowników jen (człowiek) kinda (dziecko) flor (kwiat) kitaba (książka) dom (dom) amiga (przyjaciel) taim (czas)

Warto zwrócić uwagę, że sam rzeczownik nie zawiera wartości ilości.

Zatem słowo flor, na przykład, w zależności od kontekstu może oznaczać zarówno „kwiat”, jak i „kwiaty”. Jeśli trzeba uniknąć niejednoznaczności, przed rzeczownikiem można umieścić słówko un (jeden):

un florjeden kwiat

Innym sposobem wyjaśnienia niejednoznaczności jest partykuła -ge, oznaczająca „jedna sztuka, jeden kawałek”, stawiana po rzeczowniku:

flor-gekwiat, jedna sztuka

Aby wyrazić, że rzeczownik odnosi się do więcej niż jednego przedmiotu, należy użyć liczebnika lub słowa wyrażającego wielość (np. mucho – „dużo, wiele”) albo formy liczbyt mnogiej (patrz lekcja 5).

mucho florwiele kwiatów

Koncepcja rodzaju (a właściwie płci) jest zawarta jedynie w niewielkiej liczbie rzeczowników oznaczających ludzi: gina (kobieta) / man (mężczyzna) gela (dziewczyna) / boy (chłopiec) mata (matka) / patra (ojciec) docha (córka) / son (syn) sista (siostra) / brata (brat) tia (ciocia) / onkla (wujek) oma (babcia) / opa (dziadek) kindocha (wnuczka) / kinson (wnuk)

W innych wypadkach, aby dookreślić płeć: używamy przedrostków gin- / man-.

gin-leker (lekarka)man-leker (lekarz)gin-kota (kotka)man-kota (kocur)

zamieniamy końcówkę -a na -ina / -o

amigina (przyjaciółka)amigo (przyjaciel)

Rzeczowniki w lidepla są nieodmienne. Jednak rzeczownik może pełnić w zdaniu dwie różne funkcje (to samo dotyczy zaimków osobowych): znaczenie mianownika (pozycja przed czasownikiem)

me janja wiemamiga samajiprzyjaciel rozumie znaczenie przypadku pośredniego (pozycja po czasowniku lub po przyimku)

yu samaji mety rozumiesz mnieme shwo om amigaja mówię o przyjacielu

Jeśli zachodzi konieczność zmiany szyku wyrazów (np. przeniesienie słowa na początek zdania służy podkreśleniu go), można użyć specjalnych przyimków da dla mianownika i den dla przypadku pośredniego:

Me vidi amiga. Den amiga me vidi.Widzę przyjaciela. Przyjaciela widzę.Om hu yu shwo? – Den amiga om.O kim mówisz? – O przyjacielu.Ob lu samaji ela? – Non, samaji da ela (hi) den lu.Czy on rozumie ją? – Nie, rozumie ona jego.

Den i da pozwalają na praktycznie dowolną kolejność słów w zdaniu. Należy jednak pamiętać, by ich nie nadużywać.

Rzeczowniki odczasownikowe

Rzeczownik może zostać utworzony od czasownika.

Ogólny rzeczownik związany z czynnością, oznaczający proces/wynik, tworzymy poprzez: zamianę końcowego „i” na „a” (jeśli czasownik kończy się na spółgłoskę + i):

lubiluba (miłość)

dodanie „a” (jeśli czasownik kończy się na spółgłoskę + i, ale ma tylko jedną sylabę): pripria (przyjaźń, lubienie)

dodanie „sa” (w pozostałych przypadkach): gungunsa (praca)

polski lidepla nadzieja wiedza pomoc prośba radość pytanie odpowiedź przyjście piosenka podróż

Warto zauważyć, że we wszystkich powyższych przykładach rzeczownik jest związany z czasownikiem, ale ma pewne dodatkowe znaczenie. Można także utworzyć rzeczownik od czasownika, oznaczający dokładnie sam akt wykonywania czynności za pomocą przyrostka -ing:

swimi (pływać)swiming (pływanie)janmi (urodzić, urodzić się)janming (proces narodzin, rodzenie)(janma – poród)

Przymiotniki

Przymiotniki odpowiadają na pytanie „jaki?” (kwel?).

Przykładowe przymiotniki: hao (dobry) buhao (zły) gran (duży) syao (mały) jamile (ładny)

Razem z przymiotnikami używa się często przysłówków dookreślających znaczenie: muy (bardzo) idyen (trochę) aika (całkiem) basta (wystarczająco) tro (zbyt, zbytnio) ga (całkowicie)

ga syaocałkowicie małybasta granwystarczająco dużymuy jamilebardzo ładnyaika haoвесьма хороший

Przymiotniki mogą być utworzone od czasowników

Przymiotnik oznaczający „skłonny do zrobienia czegoś” tworzymy od czasownika, dodając końcówkę shil (położenie akcentu w słowie nie zmienia się):

samájishilbystry, łatwo rozumiejącydúmishilrozważnygúnshilpracowity

Przymiotniki oznaczające „który może być...” tworzymy za pomocą końcówki bile (i w końcówce ma dodatkowy akcent):

vídibílewidocznyáudibílesłyszalnysamájibílezrozumiały

polski lidepla lubiący podróże często zadający pytania któremu można zaufać na co można mieć nadzieję skłonny do nadziei kochliwy

Czasownik bi / es / bin

W lidepla czasowniki są nieodmienne, z wyjątkiem czasownika „być”: specjalny czasownik bi ma formę es w czasie teraźniejszym, a bin w czasie przeszłym.

Przed odmiennym czasownikiem bi/es/bin zazwyczaj stoi rzeczownik, a po nim – przymiotnik.

Kinda es ga syao.Dziecko jest całkiem małe.Ob flor bin muy jamile?Czy kwiat był bardzo ładny?Ob kitaba es basta hao?Czy książka jest wystarczająco dobra?

W szczególnych przypadkach z czasownikiem bi (es, bin) można zastosować inwersję, czyli postawić czasownik natychmiast po zaimku pytajnym:

Wo es yu?Gdzie jesteś?

W zdaniach złożonych z zaimkiem pytajnym z reguły inwersji się nie stosuje:

Me jan wo yu es.Wiem, gdzie jesteś.

polski lidepla Książka jest wystarczająco duża. Dziecko jest za małe. Gdzie jest kwiat? Kwiat był całkiem piękny Jaki będzie dom? Dom będzie bardzo dobry.

Jeśli temat jest wyrażony słowem se („ten”) lub zaimkami ta lub it, można go pominąć zarówno w pytaniu, jak i w odpowiedzi (jeśli znaczenie jest jasne z kontekstu):

Kwo es se? Kwo es?Co to jest?Se es kinda. Es kinda.To jest dziecko.Kwel es ta? Kwel es?Jaki on jest?Ta es ga syao. Es ga syao.On jest całkowicie mały.

Przymiotnik jako atrybut

Oczywiście rzeczowniki, podobnie jak zaimki, mogą odgrywać rolę podmiotu lub dopełnienia czasownika

Ob kinda jan-te?Czy dziecko wiedziało?Me vidi un flor.Widzę kwiat.

W tej roli przed rzeczownikami mogą występować przymiotniki.

Syao kinda bu ve samaji yu.Małe dziecko nie zrozumie cię.Me pri jamile flor.Lubię piękne kwiaty.

Zaimki wskazujące sey (ten) toy (tamten) tal (taki)

Sey flor es jamile.Ten kwiat jest piękny.Toy kitaba es syao.Tamta książka jest mała.Me bu pri tal jen.Nie lubię takich ludzi.

polski lidepla To dziecko jest małe, ale bardzo pojętne. Tamten człowiek był bardzo dobry. Nie podoba mi się ten dom: jest za mały. Nie trzeba rozmawiać z taką osobą: nie będzie dla ciebie dobrym przyjacielem. Tamten dom jest wystarczająco duży, abyśmy mogli w nim mieszkać. To dziecko zbyt lubi zadawać pytania (jest „pytliwe”).

Czasowniki dostępności ye, yok, hev

Czasami chcemy powiedzieć, że coś „jest”, ale nie w sensie cech („jest zielony”), ale w sensie istnienia bądź nieistnienia. W takim przypadku nie używamy czasownika bi, ale słów ye (jest, istnieje, znajduje się) oraz yok (nie jest, nie istnieje, nie znajduje się):

Ob ye kitaba?Jest książka?Ya, kitaba ye.Tak, książka jest.Non, kitaba yok.Nie, nie ma książki.

Aby powiedzieć, że coś należy do kogoś, używamy czasownika hev – mieć.

Me hev un jamile flor.Mam jeden ładny kwiat.

polski lidepla Tam jest mały dom. Tutaj nie ma kwiatów. Będziemy mieli dziecko. On miał taką książkę.

Przymiotniki i zaimki dzierżawcze

Aby zadać i odpowiedzieć na pytanie „czyj?” używamy przyrostka -ney (pisanego zawsze z myślnikiem).

Hu-ney kitaba es?Czyja to książka?Es kinda-ney kitaba.To książka dziecka (książka dziecięca).

Można tworzyć złożone przymiotniki:

sey-kinda-ney kitabaksiążka tego dziecka

To samo znaczenie można wyrazić za pomocą przyimka de:

Es kitaba de sey kinda.To jest książka tego dziecka.

Za pomocą przyrostka -ney można zasadniczo tworzyć także zaimki dzierżawcze: me-ney, yu-ney, ta-ney itd. Ale zaimki dzierżawcze są bardzo często używane w mowie, dlatego istnieją również krótkie formy: may (mój), yur (twój, wasz), suy (jego, jej), luy (jego) , elay (jej), nuy (nasz), ley (ich).

Liczba pojedyncza Liczba mnoga 1 os. may nuy 2 os. yur 3 os. suy luy, elay ley

Od zaimka zwrotnego można utworzyć zaimek dzierżawczy swa-ney (swój).

polski lidepla moje dziecko książka mojego dziecka twoja książka swój dom przyjaciel naszego dziecka ich czas jego kwiat

Partykuły „gro-” i „-ki”

W codziennym użyciu języka lidepla: tworzymy zgrubienie przedrostkiem gro- tworzymy zdrobnienie przyrostkiem -ki.

Gro i ki piszemy zawsze z myślnikiem. Można ich używać z dowolnymi częściami mowy:

gro-pribardzo lubić, uwielbiaćgro-jenwielki człowiek (w różnych znaczeniach)gro-haoświetniekinda-kidzieciątkosomni-kidrzemać

Aby utworzyć zdrobienie rzeczownika, można zamienić końcową samogłoskę na "i". Długie imiona można w ten sposób skrócić do jednej sylaby (ta zasada nie zawsze ma zastosowanie):

doga (pies)dogi (piesek (pieszczotliwie))DimitriDimiKonstantinKonsti

W lidepli istnieją także przyrostki -kin i -gron, służące do tworzenia rzeczowników o nowej jakości:

kitaba (książka)kitabagron (księga, foliał)dom (dom)domkin (na przykład: szklarnia)

polski lidepla ogromnypięknybardzo potrzebowaćbardzo chciećczłowieczekkwiatek

Nowe czasowniki

muviruszać sięme muvi it, yu bu muvi-te, nu ve muviflailataćli bu flai-te, me bu ve flai, ta janmog flailopibiegaćela lopi-te, ob lu ve lopi? me bu lopisidisiedziećnu sidi-te, me ve sidi, ob yu sidi?stanstaćme stan, yu stan-te, li ve stansomnispaćnu bu somni-te, ob yu somni? ta ve somnipleigraćnu plei-te, me bu plei, li ve pleilekticzytaćta lekti-te, li ve lekti, nu lektiskribipisaćme skribi, ob yu ve skribi? nu bu skribi-teremembipamiętaćme bu remembi, nu ve remembi, yu bu remembi-te om mefogetizapominaćela fogeti, ob yu bu fogeti-te? me bu ve fogeti

Ćwiczenia

Mam jednego przyjaciela.On jest cudownym człowiekiem.Jest bardzo pracowity i pojętny.Ma małe dziecko.Mój przyjaciel chce być z dzieckiem, chce widzieć, jak jego dziecko żyje.Ale nie może, bo musi pracować.Nie ma czasu, żeby bawić się ze swoim dzieckiem.Kiedy przychodzi, dziecko śpi.Mój przyjaciel ma nadzieję, że kiedy dziecko będzie duże, będzie mógł czytać mu książki i rozmawiać o nich z nim.Dziecko mojego przyjaciela nie możne zrozumieć, czemu jego ojciec nie może z nim się bawić.Dziecko nie może siedzieć bez zabawy. On chce biegać, śpiewać, tańczyć.Mój przyjaciel ma też ojca.On jest bardzo stary (lao).Nie pamięta, jak się nazywa.Nie widzi i dlatego (z tego powodu) nie może czytać i pisać.On potrzebuje spać.

Tekst

Przeczytaj tekst. Spróbuj powtórzyć ten tekst lub stworzyć własny.

Me bu jan-te fon wo ta lai. Wen ta vidi may avion, ta kwesti:

- Kwo es sey kosa?

- Bu es kosa. Es avion. It flai.

- Also yu toshi lai fon skay? Es drole! Fon kwel planeta?

Also ta lai fon skay. Me kwesti:

- Fon wo yu lai? Wo es yur dom? A wo yu yao pren may yan?

(afte Antuan de Sent Exuperi)

avion - samolot kosa - rzecz skay - niebo (nad nami) drole - zabawny planeta - planeta yan - owca

Etykieta: pozdrowienia, „jak leci?”

Podczas powitania o różnych porach dnia używamy następujących wyrażeń: Hao sabah! – Dzień dobry (rano)! Hao dey! – Dzień dobry! Hao aksham! – Dobry wieczór! Hao nocha! – Dobranoc!

(Słowa sabah, dey, aksham, nocha oznaczają odpowiednio: rano, dzień, wieczór, noc.)

Aby zapytać „Jak się masz?” będziesz potrzebować czasownika sta („być w jakimś stanie”):