Poniższa lista alfabetyczna – sortowana według nazwisk – jest pewnym odpowiednikiem skorowidzu osób. Wspomina przeszło 25 („ćwierćset”) uczonych – mniej lub bardziej związanych z teorią grup przemiennych, nawet w sposób bardzo luźny, „styczny” jak zajmowanie się pewnymi tematami w teorii liczb, które potem splotły się z tą dziedziną algebry. Przynajmniej niektórzy z tych matematyków są wspominani w głównym tekście podręcznika. Informacje techniczne: Linki w nazwiskach prowadzą do polskiej Wikipedii, o ile odpowiedni artykuł istnieje; w przeciwnym wypadku podano link do Wikipedii angielskiej. Podana w ukośnikach transkrypcja fonetyczna – czy raczej fonemiczna – zawiera fonemy polskie najbliższe oryginalnym, zapisane w międzynarodowym alfabecie fonetycznym (IPA). Jest tu pewna arbitralność, bo dyskusyjne są: opis polskich fonemów i sposób ich zapisu w IPAPrzykładowo rozróżnienie /h/ i /x/ jest w polskim dość historyczne i regionalne, ale jest tu uwzględnione jako opcja. Poza tym samogłoski nosowe /õ ẽ ã/ są potraktowane jako samodzielne fonemy, a polskie „ż” jest zapisywane jak angielskie: /ʒ/.; wybór polskiego fonemu najbliższego oryginałowiprzykładowo zastępowanie angielskiego /ɪ/ polskim /ɨ/ nie jest powszechne, por. Hamilton – ang. /'hæmɪltən/, po polsku /'hamilton/.. Nazwiska chińskie podano w transkrypcji pīnyīn, ewentualnie też Wade–Giles, jeśli jest rozpowszechniona jak przy panu Sūnzĭ (wg Wade–Giles: Sun Tzu). Ramka nawigacyjna na dole strony jest sortowana chronologicznie, według daty urodzenia.

__NOTOC__

Niels Henrik Abel

norw. [ˈɑ̀ːbl̩], /ɲils 'henrik 'abel/ (1802–1829) – norweski matematyk zajmujący się głównie algebrą i analizą, „tytułowy bohater” tego kursu.

Przez rozważania grup permutacji – wtedy znanych jako podstawienia – Abel udowodnił twierdzenie o nierozwiązywalności ogólnego równania 5. stopnia przez pierwiastniki. Fakt ten nazwano potem twierdzeniem Abela–Ruffiniego, przy czym dowód Abela był istotnie różny od pracy Ruffiniego. Abel w swoich pracach nad równaniami wielomianowymi poszedł dalej, podając warunek wystarczający na rozwiązalność przez pierwiastniki, jednak nie podał warunku równoważnego – zrobił to potem Évariste Galois.

Abel był w matematyce „cudownym dzieckiem”, przez całą młodość imponując osiągnięciami. Przez Feliksa Kleina Abel był porównany do Mozarta. Norweski matematyk debiutował już jako nastolatek, podając ścisły dowód uogólnionego wzoru dwumianowego Newtona. Mimo krótkiego życia zdążył nie tylko rozwinąć algebrę elementarną i – przez kamień milowy w tej dziedzinie – otworzyć nową epokę algebry abstrakcyjnej. Abel miał też wkład w analizę rzeczywistą i zespoloną, m.in. w badania szeregów liczbowych, równań różniczkowych i w teorię funkcji specjalnych, przyczyniając się do jej rozkwitu. Dzięki teorii funkcji eliptycznych, hipergeometrycznych i teorii grup późniejsi matematycy – jak Hermite, Kronecker i Klein – znaleźli wzory na rozwiązania równań stopnia 5., zawierające funkcje inne niż pierwiastniki. Tym sposobem Abel „zza grobu” pomógł uzupełnić swój wynik negatywny w teorii wielomianów o wynik pozytywny, konstruktywny.

Niestety Abel, podobnie jak potem Galois, był geniuszem pokrzywdzonym przez los – część jego prac nie była całkiem doceniona za życia, a niedożywszy 27 lat, zmarł na gruźlicę. Na szczęście jego prace były kontynuowane – te o równaniach algebraicznych i funkcjach specjalnych przez wspomnianych już matematyków, za to teorię grup początkowo rozwijali głównie inni Norwegowie, zwłaszcza Peter Sylow i Sophus Lie.

Wśród laików Abel może być znany przez upamiętnienie go nagrodą matematyczną od króla Norwegii. Ufundowanie jej proponowano już ok. roku 1900, w związku z powstaniem nagród Nobla nieobejmujących matematyki, a także 100. rocznicą urodzin naukowca. Mimo to z różnych powodów zaczęła być przyznawana nieoficjalnie od jego 200. urodzin w roku 2002, a oficjalnie – w roku 2003. W ciągu zaledwie kilkunastu lat stała się nagrodą co najmniej równie prestiżową co medal Fieldsa przyznawany od lat 30. przez Międzynarodową Unię Matematyczną. Nagroda Abela ma inne, komplementarne reguły – jest przyznawana corocznie, jednej lub dwóm osobom, a przede wszystkim nie ma ograniczeń wiekowych. Tym sposobem wśród jej laueatów znaleźli się weterani, również ci rozsławieni poza gronem matematyków, jak „piękny umysł” John Nash czy Andrew Wiles, który w latach 90. XX w. udowodnił Wielkie Twierdzenie Fermata.

Aryabhata

in. Arjabhata /arja'bata/ (476–550) – indyjski matematyk i astronom, a w pewnym stopniu i fizyk. Zajmował się teorią liczb, geometrią i algebrą.

Osiągnięcia matematyczne: Przyczynił się do rozpowszechnienia pozycyjnego systemu zapisu liczb, choć nie był jego autorem, nie używał jawnie zera ani osobnych znaków na cyfry. Rozważał równania diofantyczne, blisko związane z chińskim problemem reszt; właśnie na tym polega związek Arjabhaty z teorią grup przemiennych. Przybliżył liczbę pi (π) do czterech miejsc po przecinku, choć nie ustanowił tym rekordu świata – matematycy chińscy znali już wtedy oszacowania dokładniejsze, do siedmiu cyfr po przecinku. Miał też wkład do trygonometrii – już wieki wcześniej Hipparch obliczał długości siecznych, jednak ten indyjski uczony zamiast tego posługiwał się półsiecznymi i ich wariacjami, zbliżając się do późniejszego pojęcia funkcji sinus, cosinus i cosecans. Dwie pierwsze łacińskie nazwy wywodzą się właśnie z jego terminologii, przez błędną kalkę z arabskiego zapożyczenia. W algebrze opracował m.in. wzory na sumy kolejnych kwadratów i sześcianów liczb naturalnych, podobnie jak setki lat wcześniej Nikomachos z Gerazy.

Jego główne dzieło Arjabhatija porusza też inne tematy matematyczne, jak równania kwadratowe, ułamki łańcuchowe czy geometria sferyczna. Tym sposobem matematyka indyjska zrekonstruowała wiele wcześniejszych wyników matematyki greckiej i chińskiej, nadała im nieco inną formę oraz mogła je przekazać uczonym muzułmańskim, przez których trafiły do Europy.

W astronomii Arjabhata również pomógł nauce indyjskiej „dogonić” tę grecką: twierdził – podobnie jak np. Anaksagoras – że Księżyc odbija światło Słońca; wyjaśnił też zaćmienia Słońca i Księżyca; wierzył w geocentryzm z ruchem obrotowym Ziemi, podobnie jak niektórzy Pitagorejczycy. Europejscy uczeni rozważali ponownie tę opcję dopiero w XIII w. (Nicole Oresme), a zaczęli ją przyjmować dopiero od XV w. za sprawą Kopernika. Takiego modelu – zwanego czasem semikopernikańskim – bronił m.in. William Gilbert.

Arjabhata w matematyce i astronomii niewiele rzeczy zrobił jako pierwszy, ale wiele zrobił jako pierwszy w Indiach i jako pierwszy od wieków. Tą rekonstrukcją otworzył poczet znaczących matematyków i astronomów indyjskich, który kontynuowali m.in. Brahmagupta, Bhaskara I, Bhaskara II i Madhawa z Sangamagramy. Został upamiętniony m.in. banknotem, nazwą pierwszego indyjskiego satelity i jednej z indyjskich uczelni.

George Boole

ang. /buːl/, /dʒordʒ bul/ (1815–1864) – angielski matematyk i filozof, pionier logiki matematycznej oraz pośrednio dziedziny algebry abstrakcyjnej i teorii mnogości, jaką jest teoria krat; zajmował się również probabilistyką i analizą, w tym teorią równań różniczkowych i różnicowych.

Boole jest znany przede wszystkim jako autor algebraicznej metody znajdowania tautologii i sprzeczności w ramach klasycznego rachunku zdań. Opisuje ona fałsz jako zero (0), prawdę jako jedynkę (1), a prawdziwość zdań złożonych jako wynik odpowiednich działań na tych liczbach. Jego arytmetyczny opis wartości i spójników logicznych stał się standardem, pozwalając na rozwój logiki matematycznej przez Fregego i Russella. Ponadto opis ten spełnił wcześniejsze marzenie Leibniza – umożliwił automatyzację nie tylko arytmetyki, ale i wnioskowania. Stało się to dzięki elektronicznemu wykonywaniu obliczeń logicznych, zgodnie z późniejszym pomysłem C.S. Peirce’a, co w XX w. otworzyło epokę cyfrową. Do tego arbitralne, umowne wprowadzenie przez Boole’a alternatywnych działań na liczbach było też jednym z kroków ku zmianie tematyki algebry. Klasyczna teoria równań z niewiadomymi liczbowymi i działaniami arytmetycznymi – w dużym stopnu uwieńczona na początku XIX w. – stała się stopniowo abstrakcyjną teorią działań i ogólnych struktur algebraicznych jak nie tylko coraz szerzej rozumiane liczby, ale też permutacje, reszty z dzielenia, wielomiany i inne funkcje, wektory czy właśnie wartości logiczne i rodziny zbiorów.

Dzięki zasługom dla logiki, algebry i teorii mnogości Boole został upamiętniony nazwami wielu pojęć matematycznych, z których co najmniej dwa są istotne dla tego kursu: algebra Boole’a – uogólnienie jego układu działań na dwóch liczbach (B,∧,∨); algebry Boole’a definiuje się jako kraty rozdzielne ze ściśle rozumianym dopełnieniem, zdefiniowanym przez reguły niesprzeczności (p ∧ ¬p = ⊥) i wyłączonego środka (p ∨ ¬p = ⊤) – odpowiadające np. rozłączności zbioru z jego dopełnieniem (A∩A′ = ∅) i pokrywaniu przez nie całej przestrzeni (A∪A′ = X). Algebry Boole’a nie obejmują przez to logik intuicjonistycznych czy parakonsystentnych i są węższą klasą niż np. algebry de Morgana i Ockhama, w których dopełnienie (negacja) może być zdefiniowane „zewnętrznie”, jako dodatkowy i arbitralny element, niewypływający w sposób naturalny z tych dwóch reguł i niespełniający ich; grupa Boole’a – alternatywne uogólnienie dubletu wartości logicznych B = {0,1}; w takich grupach istotne są już nie zwykła koniunkcja (∧) i alternatywa (∨), lecz alternatywa rozłączna (XOR ⊻), odpowiadająca dodawaniu reszt z dzielenia przez dwa (⊕) i będąca działaniem odwracalnym. Grupy Boole’a, wspomniane w odpowiedniej sekcji, są potęgami kartezjańskimi – inaczej wielokrotnościami prostymi – drugiej grupy cyklicznej (ℤ2). Można je też definiować jeszcze szerzej, jako przemienne grupy torsyjne, w których każdy nietrywialny element jest inwolucją (jest rzędu dwa: a+a = 0 ∀a). Przykładami są tu np. rodziny funkcji charakterystycznych (χA) podzbiorów danego zbioru (A ⊆ X) jak oś rzeczywista ℝ, z odpowiednio zdefiniowanym dodawaniem tych funkcji.

Boole jest też współautorem – obok de Morgana – koncepcji uniwersum logicznego, inaczej dziedziny dyskursu, współcześnie uogólniającego pojęcie zbioru. Uniwersum jest pojęciem czysto logicznym, oznaczającym zakres zmiennych w zdaniach danej teorii; wszystko to, o czym dana teoria formalna mówi. Zbiory natomiast definiuje się już jako konkretny przykład uniwersum – obiekty matematyczne „jak każde inne”, określone przez swoje własności, czyli wzajemne relacje opisane aksjomatami, zwykle aksjomatyką ZFC. Przez to zbiory są – mimo swojej redukcyjnej zdolności – w pewnym sensie równorzędne innym pojęciom zdefiniowanym aksjomatycznie, jak np. obiekty arytmetyczne, geometryczne, algebraiczne czy zdania w danym systemie logicznym. Z metamatematycznej perspektywy zbiory są uniwersum teorii mnogości, a jej twierdzenia – jak paradoks Cantora – wskazują, że ich ogół trzeba objąć czymś wykraczającym poza nie same, pojęciem innym niż zbiór; jest nim klasa właściwa – kolejny przykład uniwersum.

William Burnside

/'wɨljam 'bernsajd/ (1852–1927) – angielski matematyk, zajmujący się głównie matematyką stosowaną i algebrą abstrakcyjną, zwłaszcza teorią grup skończonych.

Jego najważniejsze osiągnięcia w tej drugiej dziedzinie to: udowodnienie warunku wystarczającego na rozwiązalność grupy; twierdzenie Burnside’a mówi, że jeśli rząd grupy ma mniej niż trzy różne czynniki pierwsze (∃p,q∈ℙ, a,b∈ℕ: #G = paqb), to jest rozwiązalna. Można to uznać za uogólnienie twierdzeń jak to, że grupa rzędu pierwszego (∃p∈ℙ: #G = p) musi być cykliczna, a grupa rzędu równego kwadratowi liczby pierwszej (∃p∈ℙ: #G = p2) jest przemienna. Uogólnienie jest tutaj rozumiane dość szeroko – osłabione są i poprzednik implikacji, i jej następnik. To kryterium rozwiązalności mogło być najmocniejszym wynikiem tego typu do czasu twierdzenia Feita–Thompsona w latach 60. XX w.;