Jak działa uzależnienie od substancji psychoaktywnych – mózg, nawyk, „głód” i utrata kontroli Co to są substancje psychoaktywne? Substancje psychoaktywne to takie środki, które zmieniają pracę mózgu. Wpływają na: nastrój (jak się czujemy), myślenie, zachowanie.
Należą do nich między innymi: alkohol, nikotyna, marihuana, dopalacze, leki uspokajające, amfetamina. Część z nich jest nielegalna, a część legalna, ale wszystkie mogą uzależniać.
Jak te substancje działają na mózg? W mózgu mamy tak zwany układ nagrody. To system odpowiedzialny za odczuwanie przyjemności i motywacji. Wydziela się w nim między innymi dopamina – substancja chemiczna, która informuje: to było przyjemne, zrób to jeszcze raz.
Normalnie układ nagrody uaktywnia się na przykład, gdy: zjemy smaczny posiłek, spędzamy czas z bliskimi, osiągniemy jakiś cel.
Substancje psychoaktywne działają na układ nagrody dużo silniej niż zwykłe, codzienne przyjemności. Mózg dostaje bardzo mocny sygnał dopaminowy. Zapamiętuje, że po danej substancji przyszło silne „wow” i zaczyna jej „chcieć”.
Od używania do nawyku Na początku ktoś sięga po substancję z ciekawości, dla zabawy, żeby się rozluźnić lub dopasować do grupy. Wydaje się, że ma nad tym kontrolę.
Stopniowo może się dziać kilka rzeczy: mózg przyzwyczaja się do działania substancji, normalne przyjemności zaczynają cieszyć mniej, substancja staje się „szybką drogą” do poprawy nastroju.
Z czasem tworzy się nawyk: bodziec (sytuacja, emocja) → myśl o substancji → sięgnięcie po nią → chwilowa ulga lub przyjemność.
Nawyk jest w mózgu zapisany jak automatyczny program. Im częściej jest powtarzany, tym silniejszy się staje i tym trudniej go przerwać.
Tolerancja i objawy odstawienia Przy częstym używaniu pojawia się tolerancja. Oznacza to, że: ta sama ilość substancji działa coraz słabiej, żeby poczuć „to samo”, trzeba brać więcej.
Kiedy organizm przyzwyczai się do obecności substancji, jej brak powoduje objawy odstawienia. Mogą to być: rozdrażnienie, smutek, niepokój, problemy ze snem, bóle głowy, nudności, silna chęć sięgnięcia po substancję.
To pokazuje, że ciało i mózg zaczynają „domagać się” tej substancji, bo nauczyły się działać z jej pomocą.
„Głód” substancji – skąd się bierze silna chęć? Głód substancji to wyjątkowo silna chęć jej zażycia. Nie chodzi tylko o zwykłą zachciankę, ale o wrażenie, że „muszę to zrobić”.
Głód mogą wywoływać: miejsca kojarzące się z używaniem, osoby z „towarzystwa do brania”, emocje, takie jak stres, nuda, złość, samotność, sama myśl, wspomnienie czy zapach.
Mózg osoby uzależnionej kojarzy substancję z: szybkim zmniejszeniem napięcia, poprawą nastroju, „ucieczką” od problemów.
Dlatego w takich sytuacjach włącza się silne pragnienie – głód. To jest właśnie ten automatyczny program nawyku.
Utrata kontroli Utrata kontroli oznacza, że osoba: planuje „tylko trochę”, a kończy na znacznie większej ilości, obiecuje sobie, że już nie będzie używać, ale wraca do tego, zaniedbuje naukę, zainteresowania, relacje, żeby zażywać, ukrywa używanie, kłamie w tej sprawie.
Na pewnym etapie to nie osoba „rządzi” substancją, ale substancja zaczyna rządzić nią: myśli kręcą się wokół zdobycia i użycia, trudniej podejmować rozsądne decyzje, używanie trwa mimo widocznych szkód (zdrowotnych, rodzinnych, szkolnych).
To właśnie jest uzależnienie: choroba mózgu i zachowania, w której tracimy kontrolę nad kontaktem z daną substancją.
Czy z uzależnienia da się wyjść? Uzależnienie jest poważnym problemem, ale można z niego wychodzić. Zwykle potrzebna jest: szczera rozmowa z zaufaną dorosłą osobą, pomoc specjalistów (psycholog, terapeuta uzależnień, lekarz), zmiana nawyków i stylu życia, wsparcie bliskich.
Mózg potrafi się uczyć także nowych, zdrowszych schematów. Im wcześniej szuka się pomocy, tym łatwiej zatrzymać rozwój uzależnienia.
Najważniejsze wnioski Substancje psychoaktywne działają silnie na układ nagrody w mózgu. Z czasem tworzy się nawyk sięgania po substancję w określonych sytuacjach. Pojawia się tolerancja, objawy odstawienia i głód substancji. Uzależnienie oznacza utratę kontroli nad używaniem, mimo szkód. Jest to choroba, z którą można i warto szukać pomocy jak najwcześniej.
Sprawdź, co umiesz!
Quiz Fiszki