Hierarchia wartości według M. Schelera W etyce często mówimy o wartościach: prawdzie, dobru, zdrowiu, przyjemności. Max Scheler, filozof żyjący na początku XX wieku, próbował uporządkować wartości i odpowiedzieć na pytanie, które z nich są ważniejsze. Tak powstała jego hierarchia wartości.

Co to są wartości i hierarchia wartości? Wartość to coś, co uważamy za ważne i cenne. Może to być: zdrowie, przyjaźń, piękno, wygoda, uczciwość, wiara.

Hierarchia wartości to uporządkowanie wartości od najważniejszych do mniej ważnych. Scheler uważał, że nie wszystkie wartości są na tym samym poziomie. Niektóre są wyższe i ważniejsze, inne niższe.

Według niego istnieje pewien obiektywny porządek wartości, a nie tylko „każdy ma swoją prawdę”. To, jak naprawdę hierarchizujemy wartości, widać po naszych wyborach, zwłaszcza w trudnych sytuacjach.

Główne poziomy wartości według Schelera Scheler wyróżnił cztery główne „piętra” wartości:

1. Wartości zmysłowe (przyjemność – przykrość) To wartości związane z odczuciami ciała: przyjemny smak jedzenia, wygodne łóżko, miłe zapachy, brak bólu, chłodu, głodu.

Są ważne, ale: krótkotrwałe, mocno zależne od sytuacji i nastroju.

Przykład: lubisz zjeść coś słodkiego, żeby poprawić sobie humor – to wartość zmysłowa.

2. Wartości witalne (związane z życiem i zdrowiem) Dotyczą: zdrowia, siły fizycznej, sprawności, energii, odporności, bezpieczeństwa życia.

Stoimy wyżej niż zwykła przyjemność. Zwykle: wolimy być zdrowi niż tylko chwilowo zadowoleni, jesteśmy gotowi zrezygnować z niektórych przyjemności (słodyczy, siedzenia przed ekranem), by zadbać o zdrowie.

Przykład: decydujesz się uprawiać sport i mniej jeść fast foodów, żeby lepiej się czuć.

3. Wartości duchowe (prawda, piękno, dobro moralne) To wartości niezależne od samego ciała: poznawcze – prawda, wiedza, mądrość, estetyczne – piękno w sztuce, muzyce, przyrodzie, moralne – dobro, sprawiedliwość, uczciwość, odwaga, pomoc innym.

Są wyżej niż wartości zmysłowe i witalne, bo: mogą być ważniejsze nawet niż wygoda czy zdrowie, są trwalsze – prawda czy uczciwość nie „przemijają” tak jak przyjemność.

Przykład: ktoś mówi prawdę w sądzie albo wobec nauczyciela, choć wie, że poniesie przykre konsekwencje. Ceni bardziej prawdę i uczciwość niż własną wygodę.

4. Wartości religijne (świętość, ostateczny sens) Najwyżej Scheler stawiał wartości religijne: świętość, relację z Bogiem, ostateczny sens życia.

Dla osób wierzących: te wartości są ważniejsze nawet niż życie i zdrowie (np. męczennicy, ludzie ryzykujący dla wiary), nadają sens całej hierarchii wartości.

Osoby niewierzące mogą w tym miejscu myśleć o „ostatecznym sensie życia” – o tym, co jest dla nich absolutnie najważniejsze.

Co wyróżnia wartości „wyższe” od „niższych”? Scheler podawał kilka cech wyższych wartości:

Są trwalsze Przyjemność szybko mija, ale dobro, które komuś zrobiłeś, może pamiętać całe życie.

Są mniej zależne od ciała i sytuacji Możesz być chory, a jednocześnie pozostać uczciwy i dobry.

Są bardziej godne poświęceń Normalne jest, że: rezygnujesz z przyjemności dla zdrowia, jesteś gotów zaryzykować wygodę, a nawet zdrowie, by bronić czyjegoś życia lub godności.

Dlatego: poświęcanie zdrowia tylko dla chwilowej przyjemności to stawianie niższego nad wyższym, kłamstwo „żeby mieć spokój” to stawianie wygody nad prawdą i uczciwością.

Scheler uważał, że dojrzały człowiek powinien umieć rozpoznać, kiedy wybiera niższą wartość kosztem wyższej – i starać się tego unikać.

Hierarchia wartości a nasze codzienne wybory Hierarchia Schelera nie jest tylko teorią. Można ją zauważyć w prostych sytuacjach:

Wybór między przyjemnością a zdrowiem Zostajesz do późna w nocy w internecie, choć wiesz, że następnego dnia będziesz zmęczony? Co wtedy cenisz bardziej: chwilową przyjemność czy zdrowie i obowiązki?

Wybór między wygodą a prawdą Kłamiesz, żeby uniknąć kary, czy mówisz prawdę, choć będzie ci trudno? Co jest ważniejsze: spokój na chwilę, czy uczciwość?

Wybór między własnym komfortem a pomocą innym Masz wolny czas – przeznaczysz go tylko na rozrywkę, czy część z niego dasz komuś, kto potrzebuje wsparcia (np. młodszemu rodzeństwu, koledze z trudnościami)?

To, jak odpowiadasz w praktyce, pokazuje twoją realną hierarchię wartości – nie tę, o której mówisz na lekcji, ale tę, według której naprawdę żyjesz.

Po co nam wiedza o hierarchii wartości? Znajomość hierarchii wartości według Schelera pomaga: zrozumieć, że nie wszystkie wartości są równe, zobaczyć, kiedy wybieramy niższe wartości kosztem wyższych, świadomiej kształtować własny charakter: bardziej dbać o dobro, prawdę i sprawiedliwość, nie dać się całkowicie prowadzić tylko przez przyjemności i wygodę.

Myślenie w ten sposób jest ważną częścią dorastania i uczenia się, jak nie tylko „dobrze się bawić”, ale przede wszystkim „dobrze żyć”.