Poniższe opracowanie ma za zadanie przedstawić problem prześladowań esperantystów na terenie III Rzeszy i ZSRR w okresie panowania Józefa Stalina. Autor pragnie przedstawić ten temat w formie popularnonaukowej, podpartej autentycznymi źródłami (przede wszystkim książka pt. Niebezpieczny język Ulricha Linsa oraz inne). Za wszystkie nieścisłości historyczne spowodowane brakiem obecnej wiedzy przepraszamy i zachęcamy do edytowania.
Geneza Język esperanto, opublikowany w 1887 roku przez Ludwika Zamenhofa, jest językiem międzynarodowym, cechującym się neutralnością i stosunkowo łatwą nauką. Jego głównym celem była i jest umożliwienie komunikacji między narodami oraz promowanie pokoju i zrozumienia międzynarodowego.
Początkowo esperanto zdobywało popularność przede wszystkim w środowiskach intelektualnych, wśród młodzieży oraz w ruchach socjalistycznych. Jednak pacyfistyczne i internacjonalistyczne idee języka sprawiły, że od samego początku był on przedmiotem krytyki, a jego zwolennicy – nierzadko prześladowani.
Niniejsze opracowanie koncentruje się na szczególnie mało znanym okresie historii esperanta – latach 30. i 40. XX wieku. W tym czasie język Zamenhofa był postrzegany przez reżimy totalitarne jako potencjalne zagrożenie. W III Rzeszy esperanto określano mianem „języka Żydów i komunistów”, natomiast w ZSRR, po początkowej tolerancji, zostało zakazane przez Stalina jako narzędzie rzekomej działalności szpiegowskiej, a jego zwolennicy byli aresztowani, więzieni, wywożeni do łagrów lub rozstrzeliwani.
Poniższe opracowanie ma na celu szczegółowe przedstawienie mechanizmów prześladowań esperantystów oraz ukazanie, jak niebezpieczne dla reżimów totalitarnych było samo zrzeszanie się prostych ludzi wokół idei międzynarodowej współpracy.
Prześladowania esperantystów w Nazistowskich Niemczech Esperanto w Niemczech zyskało znaczną grupę zwolenników już na przełomie XIX i XX wieku. W okresie Republiki Weimarskiej (1919–1933) ruch esperancki rozwijał się zarówno w środowiskach intelektualnych, młodzieżowych, jak i w kręgach lewicowych. Pod koniec lat 20. istniały dwie główne organizacje: Niemiecki Związek Esperantystów (Germana Esperanto-Asocio, GEA) – organizacja neutralna politycznie, pielęgnująca idee Zamenhofa – oraz Niemiecki Robotniczy Związek Esperantystów (Germana Laborista Esperanto-Asocio, GLEA), silniej związany z ruchami socjalistycznymi oraz rozwijający się prężniej. W 1930 r. GLEA liczył około 4 000 członków, a w całych Niemczech za esperantystów uważało się około 30 000 osób.
Wraz z umacnianiem się ruchu nazistowskiego esperanto zaczęło być postrzegane jako wyraz internacjonalizmu – a przez ideologów nazistowskich – jako narzędzie wrogów narodu. Po 1933 roku wrogość ta została stopniowo przekształcona w systemową politykę represji.
Poglądy ideologów nazistowskich na esperanto Ideologia narodowego socjalizmu opierała się na kulcie wodza, skrajnym nacjonalizmie oraz teorii segregacji rasowej, co stało w sprzeczności z ideą beznarodowej, międzynarodowej wspólnoty, jaką reprezentował ruch esperancki. Esperanto, jako język neutralny i pozbawiony narodowego zakorzenienia, było postrzegane jako zagrożenie dla jedności narodowej oraz dla idei „niemieckiej wspólnoty ludowej”.
Początkowo zajmowanie się esperantem bywało określane jako przejaw „słabego patriotyzmu”. Z czasem jednak język ten zaczął być kojarzony z kosmopolityzmem, pacyfizmem oraz działalnością lewicową. Szczególną rolę w tej narracji odgrywał fakt żydowskiego pochodzenia twórcy języka, Ludwika Zamenhofa, co ułatwiało włączanie esperanta w antysemicką propagandę.
Choć pojawiają się relacje mówiące o tym, że niektórzy działacze nazistowscy próbowali uczyć się esperanta w okresie przed dojściem NSDAP do władzy, nie miało to wpływu na oficjalną linię ideologiczną, która konsekwentnie traktowała ruch esperancki jako zjawisko wrogie państwu.
Wpływ Mein Kampf na ruch esperantystów w Niemczech Hitler w swojej pracy napisał: Tak długo póki Żyd nie jest szefem, musi mówić językiem narodu kraju, w którym mieszka. Gdy kraje będą mu podległe, wszyscy będą musieli uczyć się języka powszechnego (np. esperanto!). Za jego pomocą żydostwo będzie mogło łatwiej rządzić.
Choć esperanto nie zajmowało w Mein Kampf miejsca centralnego, przytoczony fragment odegrał istotną rolę w późniejszej propagandzie oraz wpłynął na poglądy ideologów narodowego socjalizmu. Stał się uzasadnieniem dla przedstawiania esperanta jako narzędzia używanego przez komunistów i Żydów, a w propagandzie – jako języka przypisywanego wrogim, rzekomo „niższym rasowo” grupom społecznym, którego obecność w życiu publicznym uznawano za niepożądaną.
Nazistowska interpretacja tego fragmentu sprowadzała esperanto do symbolu zagrożenia wewnętrznego oraz „żydowskiego żargonu”. Argument ten wykorzystywano w ulotkach stygmatyzujących ruch esperancki, materiałach partyjnych i wystąpieniach nazistów, co przyczyniło się do społecznej stygmatyzacji esperantystów i przygotowało grunt pod ich eliminację z życia publicznego.
Przykłady represji wobec esperantystów Po 1933 roku represje wobec esperantystów przybrały charakter systemowy. Najpierw rozwiązano organizacje esperanckie lub zmuszono je do samolikwidacji, a ich majątek – biblioteki, archiwa i wydawnictwa – został skonfiskowany. Publikacje w języku esperanto objęto cenzurą, a nauczanie języka zostało zakazane.
W drugiej połowie lat 30. esperanto zostało w praktyce całkowicie wyeliminowane z życia publicznego. Pomimo deklarowanego dopuszczenia jego używania „do celów prywatnych”, esperantyści byli aresztowani, kierowani do obozów koncentracyjnych lub oskarżani o działalność przeciwko państwu, co w większości przypadków prowadziło do ich śmierci.
Jednakże, członkowie GEA próbowali się ratować, upolityczniając się i tworząc ruch „esperantystów-nazistów”; te starania nie przyniosły jednak oczekiwanego efektu, a w 1936 roku rozwiązano stowarzyszenie.
Aktywni esperantyści byli inwigilowani przez aparat policyjny, a ich międzynarodowe kontakty traktowano jako potencjalną działalność szpiegowską. Szczególnie narażone były osoby związane wcześniej z ruchem robotniczym, pacyfistycznym lub socjalistycznym. W wielu przypadkach prowadziło to do aresztowań, przesłuchań, a następnie osadzenia w więzieniach lub obozach koncentracyjnych.
Rzadko represjonowano esperantystów wyłącznie z powodu znajomości języka – jednak działalność esperancka często stanowiła jeden z elementów obciążających w aktach policyjnych.
Esperanckie grupy oporu w obozach koncentracyjnych – fakty czy legendy? W literaturze esperanckiej oraz we wspomnieniach byłych więźniów obozów koncentracyjnych pojawiają się relacje dotyczące istnienia nieformalnych grup esperantystów działających w warunkach obozowych. Choć brak jest dokumentacji pozwalającej mówić o istnieniu sformalizowanych struktur organizacyjnych, dostępne źródła wskazują na funkcjonowanie konspiracyjnych sieci kontaktów opartych na wspólnej znajomości języka esperanto.
Według relacji Franza Haiderera, austriackiego esperantysty i byłego więźnia, w obozach koncentracyjnych funkcjonowały grupy esperantystów liczące po kilkadziesiąt osób różnych narodowości. Grupy te prowadziły potajemną działalność edukacyjną – organizowano kursy językowe, sporządzano ręcznie pisane biuletyny informacyjne oraz wykorzystywano esperanto jako narzędzie wzajemnej komunikacji i solidarności. Działalność ta jest najlepiej udokumentowana w obozie koncentracyjnym Dachau, gdzie grupa licząca ok. 47 osób prowadziła kursy esperanta dla około 70 więźniów.
O istnieniu podobnych form aktywności esperantystów wspomina się również w odniesieniu do innych obozów koncentracyjnych, m.in. Auschwitz i Buchenwaldu, jednak informacje te mają charakter fragmentaryczny i nie zostały dotąd potwierdzone w równie szczegółowych relacjach źródłowych.
W historiografii obozowej również trudno jest znaleźć jakiekolwiek wzmianki na ten temat; przez lata historycy nie zwracali uwagi na problem.
Najbardziej heroiczne przykłady esperantystów w obozach W kontekście obozów koncentracyjnych pojęcie heroizmu nie odnosi się do zorganizowanej walki zbrojnej, lecz do działań podejmowanych w warunkach stałego zagrożenia życia, polegających na podtrzymywaniu więzi międzyludzkich, przekazywaniu wiedzy oraz zachowaniu elementarnej godności ludzkiej. W tym sensie działalność esperantystów w obozach bywa interpretowana jako szczególna forma oporu kulturowego i moralnego.
Jednym z nielicznych imiennie udokumentowanych przykładów takiej postawy jest działalność Albina Makowskiego, opisana w opracowaniu Andrzeja Pettyna Skizo pri la Esperanto-movado en Pollando. Makowski, polski esperantysta, prowadził tajne nauczanie języka esperanto w obozie koncentracyjnym Stutthof, a także – według relacji źródłowych – opracował podręcznik języka w całości z pamięci, w warunkach obozowych. Po zakończeniu wojny materiał ten miał być prezentowany w Muzeum Historycznym m.st. Warszawy jako świadectwo konspiracyjnej działalności kulturalnej więźniów, jednak jego obecne losy pozostają nieznane.
Poza tym przypadkiem brak jest szczegółowo udokumentowanych biografii esperantystów, którzy prowadzili podobną działalność w obozach koncentracyjnych. Dostępne relacje wskazują jednak, że działania o charakterze edukacyjnym i solidarnościowym podejmowało więcej więźniów, których nazwiska i losy nie zostały utrwalone w źródłach. Zniszczenie dokumentacji obozowej, śmierć samych więźniów oraz marginalne zainteresowanie powojennej historiografii ruchem esperanckim sprawiły, że większość tych indywidualnych postaw pozostaje dziś anonimowa.
Przegląd najbardziej znanych ofiar Represje nazistowskie wobec esperantystów objęły zarówno działaczy ruchu w Niemczech, jak i w krajach okupowanych. W wielu przypadkach prześladowania miały charakter pośredni – esperantyści byli represjonowani jako Żydzi, działacze lewicowi, intelektualiści lub przedstawiciele środowisk międzynarodowych – jednak działalność esperancka stanowiła dodatkowy czynnik obciążający w aktach ofiar.
Ofiary pochodzenia polskiego Jedną z najbardziej znanych ofiar nazistowskich represji jest Lidia Zamenhof, córka twórcy języka esperanto. Była aktywną esperantystką, tłumaczką i działaczką ruchu, a także propagatorką bahaizmu. W czasie okupacji została uwięziona w getcie warszawskim, a następnie zamordowana w obozie zagłady Treblinka w 1942 roku.
W tym samym obozie zginęła również jej siostra, Zofia Zamenhof, natomiast brat, Adam Zamenhof, lekarz okulista i esperantysta, został rozstrzelany przez Niemców w 1940 roku w Palmirach pod Warszawą. Zagładzie uległa także ich ciotka, Ida Zamenhof (Zimmermann).
Wśród innych polskich esperantystów, którzy zginęli w wyniku represji nazistowskich, wymienia się m.in. Leo Belmonta (Leopolda Blumentala) – znanego pisarza i tłumacza esperanckiego, który zginął w getcie warszawskim, oraz Jakuba Szapiro, znanego esperantystę białostockiego, zamordowanego w 1941 roku w lesie Pietrasze pod Białymstokiem.
Do ofiar należał również Leopold Dreher (znany pod pseudonimem Leo Turno), autor podręczników do nauki esperanta, zamordowany przez Niemców we Lwowie, a także dziennikarz Edward Wiesenfeld, który zginął w niemieckim obozie koncentracyjnym. Wymienia się również Izraela Lejzerowicza, prezesa Polskiego Związku Esperantystów przed II wojną światową.
Ofiary z innych krajów europejskich Represje dotknęły także esperantystów z Niemiec i innych krajów europejskich. Wielu niemieckich działaczy ruchu esperanckiego zostało aresztowanych, zmuszonych do zaprzestania działalności i/lub osadzonych w obozach koncentracyjnych. Część z nich zginęła w wyniku uwięzienia, chorób i egzekucji, choć pełna lista nazwisk nie zachowała się do dzisiaj.