William Szekspir – „Makbet” Podstawowe informacje Autor: William Szekspir Tytuł: „Makbet” Rodzaj literacki: dramat Gatunek: tragedia (tragedia elżbietańska) Epoka: renesans / barok wczesny (twórczość Szekspira) Miejsce akcji: Szkocja (m.in. Forres, Inverness, Dunsinane), częściowo Anglia Czas akcji: średniowieczna Szkocja (historycznie: XI w.); w utworze czas nie jest dokładnie datowany Tematyka: żądza władzy, zbrodnia i kara, sumienie, mechanizmy tyranii, przeznaczenie vs wolna wola, rola zła
Streszczenie krótkie Makbet, dzielny szkocki rycerz, wraca z wojny i spotyka trzy czarownice. Wiedźmy przepowiadają mu, że zostanie tanem Kawdoru, a potem królem. Pierwsza część przepowiedni spełnia się natychmiast – Makbet dostaje tytuł tana Kawdoru. W Makbecie rodzi się myśl o władzy. Jego żona, lady Makbet, popycha go do zbrodni: zabicia króla Dunkana, który gości w ich zamku.
Makbet morduje Dunkana i obejmuje tron. Aby utrzymać władzę, zaczyna zabijać kolejnych ludzi: najpierw przyjaciela Banko (by nie spełniła się przepowiednia o królach z jego rodu), potem rodzinę Makdufa. Król popada w paranoję, a lady Makbet – w obłęd i wyrzuty sumienia (lunatykowanie, „plama krwi”). Wrogowie Makbeta łączą siły wokół prawowitego następcy, Malkolma.
W finale armia Malkolma podchodzi pod zamek, niosąc gałęzie z lasu birnamskiego (spełnienie proroctwa). Makbet wierzy jeszcze w drugą przepowiednię: że nie zabije go nikt „zrodzony z kobiety”. Jednak Makduf okazuje się „wydarty z łona matki” (cesarskie cięcie) i zabija Makbeta. Malkolm zostaje królem, a tyrania upada.
Plan wydarzeń Czarownice zapowiadają spotkanie z Makbetem. Makbet i Banko słyszą przepowiednię (Kawdor, król; Banko – ojciec królów). Makbet zostaje tanem Kawdoru – wiara w proroctwo rośnie. Lady Makbet planuje morderstwo Dunkana. Zabójstwo Dunkana; zrzucenie winy na strażników; ucieczka synów króla. Makbet królem; rosną lęk i podejrzenia. Zabójstwo Banka; ucieczka Fleance’a. Uczta – Makbet widzi ducha Banka. Makbet u czarownic: kolejne proroctwa (ostrzegać się Makdufa; „nikt zrodzony z kobiety”; las Birnam). Rzeź rodziny Makdufa. Lady Makbet popada w obłęd i umiera (samobójstwo). Armia Malkolma idzie na Makbeta (gałęzie z Birnam). Makduf zabija Makbeta; Malkolm królem.
Najważniejsi bohaterowie Makbet – początkowo bohater wojenny, potem tyran; jego ambicja i strach uruchamiają spiralę zbrodni. Lady Makbet – silna, bezwzględna w planowaniu morderstwa; później łamie się psychicznie przez poczucie winy. Król Dunkan – dobry, łagodny władca; jego śmierć uruchamia chaos w państwie. Banko – przyjaciel Makbeta; uosabia ostrożność i uczciwość; ginie, ale jego potomstwo ma rządzić. Makduf – przeciwnik Makbeta, mściciel; ostatecznie zabija tyrana. Malkolm – syn Dunkana, prawowity następca tronu; przywraca porządek. Trzy czarownice i Hekate – siły zła, kuszą proroctwem i podsycają ambicję.
Czas i miejsce akcji Szkocja: zamki, pola bitew, Dunsinane (twierdza Makbeta). Anglia: schronienie Malkolma i Makdufa, organizacja wyprawy przeciw tyranowi.
Problematyka i przesłanie Żądza władzy niszczy człowieka Makbet zaczyna od jednej zbrodni, ale by utrzymać władzę, musi popełniać kolejne.
Zbrodnia rodzi strach i paranoję Makbet rządzi terrorem, bo boi się utraty tronu.
Sumienie i kara Kara jest psychiczna: wizje, bezsenność, obłęd. Lady Makbet nie może „zmyć krwi”.
Przeznaczenie czy wolna wola? Proroctwa nie zmuszają do mordu – one kuszą. Makbet sam wybiera drogę, a czarownice tylko ją „podpowiadają”.
Upadek tyranii Państwo odzyskuje ład dopiero, gdy tyran zostaje pokonany.