Metryczka utworu Epoka: literatura II połowy XX wieku (nurt nowofalowy / proza PRL-u, silny rys antyutopijny). Rodzaj literacki: epika. Gatunek: powieść polityczno-psychologiczna, antyutopia z elementami groteski i paraboli. Czas akcji: jeden dzień (czas zacieśniony do kilkunastu godzin), realia późnego PRL-u; data celowo chwiejna (dezorientacja, „rozchwianie” kalendarza). Miejsce akcji: Warszawa (centrum miasta, okolice Pałacu Kultury, urzędy, knajpy, mieszkania konspiracyjne).
Streszczenie fabuły Narrator – pisarz w kryzysie i wewnętrznym rozpadzie – budzi się w poczuciu nadchodzącego końca. Miasto jest duszne, pełne symboli zniewolenia i rytuałów propagandy. Odwiedzają go działacze opozycyjni (m.in. Hubert, Rysiek) i składają żądanie: ma dokonać samospalenia jako gestu protestu w dniu politycznego spektaklu. Bohater przyjmuje to z mieszaniną lęku, ironii i odrazy; nie potrafi jednak jednoznacznie odmówić. Rozpoczyna się wędrówka po Warszawie: spotkania z funkcjonariuszami, konformistami, dawnymi znajomymi, ludźmi aparatu i „opozycji zawodowej”. Wszystko ma posmak farsy i upodlenia; bohater doświadcza przesłuchań, manipulacji, kompromitacji. W mieszkaniu konspiracyjnym poznaje Nadieżdę; rodzi się nagłe, intensywne uczucie, które staje się jedynym realnym przeciwieństwem ideologicznej martwoty. Umiera Hubert – postać „proroka” i moralnego nacisku. Bohater zostaje doprowadzony do finału: pod Pałacem Kultury (symbolicznym centrum zniewolenia) ma dopełnić roli, do której go wyznaczono. Powieść kończy się w napięciu ostatniej decyzji i w poczuciu, że jednostka jest wciągnięta w mechanizm spektaklu, niezależnie od intencji.
Charakterystyki głównych bohaterów Narrator (pisarz) człowiek wypalony, rozdarty między pragnieniem godności a instynktem ocalenia; inteligent ironiczny, autooskarżycielski; widzi fałsz zarówno władzy, jak i części opozycji; jego dramat polega na tym, że nawet akt heroiczny może zostać przechwycony jako inscenizacja.
Hubert figuracja moralnego absolutu: domaga się czynu, który ma „obudzić” społeczeństwo; jednocześnie jest postacią tragiczną: wyniszczony, umierający, jakby spalony przez własną ideę.
Rysiek działacz opozycyjny, sprawny organizacyjnie, chłodniejszy emocjonalnie; reprezentuje ryzyko, że opór staje się rutyną i politycznym zawodem.
Nadieżda postać paradoksalna (rosyjskość / obcość i bliskość zarazem); wnosi w świat powieści energię uczucia, czułość, ale i niepokój ideowy; jej relacja z bohaterem ujawnia, że jedyną realną „wolnością” bywa miłość.
Tadzio (Skórko) młody „wyznawca”, a zarazem figurant systemu: donosiciel i obserwator; symbol społeczeństwa skażonego współpracą i pragnieniem uczestnictwa w cudzej wielkości.
Postacie epizodyczne (funkcjonariusze, „ludzie kultury”, aparatczycy) tworzą panoramę świata, w którym wszyscy są w jakiejś mierze uwikłani: przez strach, interes, oportunizm.
Główne motywy i przesłanie Antyutopia codzienności PRL jako rzeczywistość rozkładu: brzydota, nędza, propaganda, rytuały pozoru.
Wędrówka – „ostatni kilometr Golgoty” struktura drogi ku aktowi finalnemu; miasto staje się labiryntem prób i upokorzeń.
Samospalenie jako ofiara i jako spektakl czyn graniczny: zderzenie heroizmu z mechanizmem medialno-politycznej absorpcji.
Kryzys sztuki i sumienia pytanie o sens pisania w państwie przemocy symbolicznej; autocenzura i zanik wiary w słowo.
Zniewolenie i współudział system trwa, bo obejmuje także codzienne kompromisy obywateli; wina ma charakter zbiorowy i rozproszony.
Miłość jako jedyny azyl uczucie nie rozwiązuje problemu politycznego, ale przywraca wymiar osobowy, ratuje resztkę sensu.
Przesłanie Konwicki pokazuje, że w totalitaryzmie nawet bunt może zostać unieważniony przez groteskę i przemoc instytucji, a człowiek stoi wobec wyboru tragicznego: ocalić życie za cenę upokorzenia albo podjąć gest, którego sens może zostać przechwycony i wypaczony.