Status prawny posła: mandat, immunitet i obowiązki Status prawny posła na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej określają przepisy Konstytucji RP (art. 104–108) oraz ustawa o wykonywaniu mandatu posła i senatora. Regulacje te mają na celu zapewnienie parlamentarzystom niezależności niezbędnej do sprawowania funkcji przedstawicielskich oraz określenie ich odpowiedzialności wobec państwa.

Charakter mandatu i zasada niepołączalności Poseł sprawuje mandat wolny, co oznacza, że jest on przedstawicielem całego Narodu, a nie tylko wyborców ze swojego okręgu. Zgodnie z Konstytucją, posła nie wiążą instrukcje wyborców, a on sam nie może być przez nich odwołany przed upływem kadencji. Z pełnieniem mandatu wiąże się zasada niepołączalności (łac. incompatibilitas). Poseł nie może jednocześnie piastować określonych w prawie stanowisk, takich jak: sędzia, prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich, Prezes Narodowego Banku Polskiego, Prezes Najwyższej Izby Kontroli czy żołnierz w czynnej służbie wojskowej. Mandatu posła nie można również łączyć z mandatem senatora oraz mandatem posła do Parlamentu Europejskiego.

Immunitet parlamentarny i nietykalność W celu ochrony niezależności parlamentarzysty, Konstytucja przyznaje mu immunitet parlamentarny, który dzieli się na dwa rodzaje:

Immunitet materialny – ma charakter trwały i dotyczy działalności wchodzącej bezpośrednio w zakres sprawowania mandatu (np. wystąpienia sejmowe, głosowania). Poseł nie może być pociągnięty do odpowiedzialności za taką działalność ani w czasie trwania mandatu, ani po jego wygaśnięciu. Wyjątkiem jest naruszenie dóbr osobistych osób trzecich, za co poseł może odpowiadać przed sądem wyłącznie za zgodą Sejmu. Immunitet formalny – ma charakter czasowy i dotyczy odpowiedzialności karnej za czyny inne niż te związane bezpośrednio z mandatem. Poseł od dnia ogłoszenia wyników wyborów do dnia wygaśnięcia mandatu nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez zgody Sejmu.

Z immunitetem wiąże się zasada nietykalności. Poseł nie może być zatrzymany ani aresztowany bez zgody Sejmu, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania.

Obowiązki i uprawnienia poselskie Podstawowym obowiązkiem posła jest uczestnictwo w posiedzeniach Sejmu oraz organów, do których został wybrany (np. komisji sejmowych). Poseł ma obowiązek czynnego udziału w głosowaniach oraz pracach legislacyjnych. W ramach sprawowania mandatu poseł posiada również prawo do:

uzyskiwania informacji od organów administracji rządowej i samorządowej, wglądu w działalność instytucji państwowych i spółek z udziałem Skarbu Państwa, podejmowania interwencji poselskiej w sprawach zgłaszanych przez obywateli.

Posłowie są zobowiązani do składania corocznych oświadczeń majątkowych, które są jawne i podlegają kontroli właściwych organów skarbowych oraz Prezydium Sejmu. Naruszenie obowiązków związanych z mandatem może skutkować odpowiedzialnością regulaminową przed Komisją Etyki Poselskiej lub obniżeniem uposażenia parlamentarnego.