Układy inercjalne i nieinercjalne w dynamice klasycznej
Transformacje Galileusza
Transformacje Galileusza stanowią fundament klasycznej kinematyki i opisują, w jaki sposób zmieniają się współrzędne zdarzeń przy przejściu między dwoma inercjalnymi układami odniesienia. Zakładamy, że mamy dwa układy odniesienia: pierwszy, który traktujemy jako układ „laboratoryjny”, oraz drugi, który porusza się względem pierwszego z prędkością wzdłuż osi . W chwili początkowej oba układy zajmują to samo położenie, co oznacza, że ich osie pokrywają się i różnią się jedynie ruchem względnym.
Transformacje przejścia między tymi układami, zwane transformacjami Galileusza, mają postać:
Widzimy, że współrzędne poprzeczne i nie ulegają zmianie — ruch odbywa się wyłącznie wzdłuż osi x. Czas również pozostaje niezmieniony, co jest jedną z kluczowych cech mechaniki klasycznej: czas jest absolutny i identyczny w obu układach. Jedyną różnicą jest przesunięcie współrzędnej x o wartość , które odzwierciedla ruch drugiego układu względem pierwszego.
Transformacje Galileusza opisują przejście między inercjalnymi układami odniesienia — takimi, w których obowiązuje pierwsze prawo Newtona, a siły są jedyną przyczyną zmian ruchu.
Prędkości w obu układach odniesienia związane są zależnościami:
Widzimy, że współrzędne prędkości w kierunkach i transformują się tożsamościowo — nie zmieniają się, ponieważ ruch układu odniesienia odbywa się wyłącznie wzdłuż osi x. Natomiast składowa zmienia się o wartość prędkości układu odniesienia. Nowa składowa powstaje przez odjęcie od prędkości (mierzonej w starym układzie) prędkości nowego układu odniesienia.
Zależność ta jest intuicyjna: jeśli obserwator porusza się z prędkością V, to prędkość obiektu w jego układzie odniesienia jest odpowiednio mniejsza o tę wartość. Transformacje Galileusza są więc matematycznym wyrażeniem zasady względności w mechanice klasycznej — prawa fizyki mają taką samą postać w każdym inercjalnym układzie odniesienia, a różnice w opisach ruchu wynikają jedynie z przesunięcia współrzędnych i prędkości.
Wirująca karuzela
Rozważmy ruch ciała w układzie biegunowym , który jest naturalnym układem współrzędnych dla ruchu po okręgu lub w pobliżu okręgu. W takim opisie siły rozkładamy na składową radialną, skierowaną wzdłuż promienia, oraz składową kątową, związaną ze zmianą położenia kątowego. Dla ogólnego ruchu w układzie biegunowym siła radialna i kątowa działająca na ciało mają postać:
Pierwszy człon w odpowiada przyspieszeniu radialnemu, natomiast drugi jest związany z „odśrodkowym” efektem ruchu po łuku — im większa prędkość kątowa, tym silniejsza tendencja do oddalania się od środka. W równaniu dla pojawia się z kolei człon związany z przyspieszeniem kątowym oraz człon mieszany, który łączy zmiany promienia i kąta.
Aby przejść do opisu w układzie wirującym, określmy teraz funkcję położenia kątowego oraz jej pochodne w zależności od prędkości obrotowej układu :
W ten sposób rozdzielamy ruch na część związaną z obrotem układu odniesienia () oraz część związaną z ruchem względem tego układu (z primem). Współrzędne z primem opisują ruch widziany z perspektywy obserwatora siedzącego na wirującej karuzeli.
Siła radialna w układzie wirującym
Podstawiamy – do wzoru na siłę radialną :
Po rozwinięciu kwadratu i uporządkowaniu wyrazów otrzymujemy:
Po lewej stronie mamy „klasyczną” postać równania radialnego w układzie z primem, natomiast po prawej pojawiają się dodatkowe człony zależne od . Są to właśnie składniki sił pozornych, które nie występują w układzie inercjalnym, lecz pojawiają się w układzie wirującym.
Siła kątowa w układzie wirującym
Podstawiamy i do wzoru :
Po uporządkowaniu:
Znów po lewej stronie mamy „zwykłe” równanie kątowe w układzie z primem, a po prawej dodatkowy człon zależny od , który nie występuje w układzie inercjalnym.
Interpretacja fizyczna
W równaniach i pojawiają się dodatkowe człony:
— siła Coriolisa, — siła dośrodkowa (odśrodkowa w układzie wirującym), — drugi składnik siły Coriolisa.
Są to siły pozorne, wynikające z faktu, że opisujemy ruch w nieinercjalnym układzie odniesienia — wirującej karuzeli. W rzeczywistości nie istnieją jako oddzielne oddziaływania fizyczne; pojawiają się tylko dlatego, że układ odniesienia obraca się z prędkością . Obserwator stojący na karuzeli „widzi” te siły, ponieważ jego układ odniesienia jest przyspieszony, natomiast obserwator w układzie inercjalnym opisuje ten sam ruch wyłącznie za pomocą sił rzeczywistych.
Analiza wirującej karuzeli jest klasycznym przykładem pokazującym różnicę między układami inercjalnymi i nieinercjalnymi oraz naturę sił pozornych — w szczególności siły Coriolisa i siły odśrodkowej.
Przypadek dowolnego układu nieinercjalnego
Wektorem wodzącym nazywamy wektor położenia zdefiniowany przy pomocy współrzędnych oraz wersorów kartezjańskiego układu współrzędnych. Wektor ten określa położenie ciała względem wybranego układu odniesienia i stanowi podstawę do wyprowadzenia zależności między układami poruszającymi się względem siebie.
Jeśli mamy dwa układy odniesienia — nowy i stary — to transformacja przejścia między nimi ma postać:
Wektor opisuje położenie początku nowego układu względem starego, natomiast jest położeniem ciała w nowym układzie. Wektor położenia ciała w starym układzie współrzędnych można zapisać jako:
gdzie są wersorami osi kartezjańskich.
Prędkość w układzie nieinercjalnym
Aby wyznaczyć prędkość w starym układzie, różniczkujemy równanie :
W układzie obracającym się wersory nie są stałe — zmieniają się w czasie zgodnie z prędkością kątową układu. Korzystamy z zależności:
Po podstawieniu otrzymujemy klasyczny wzór na prędkość w układzie nieinercjalnym:
gdzie: — prędkość unoszenia układu odniesienia, — prędkość względna w nowym układzie, — składnik wynikający z obrotu układu.
Przyspieszenie w układzie nieinercjalnym
Różniczkujemy wzór i korzystamy z zależności –:
W równaniu tym pojawiają się wszystkie klasyczne składniki przyspieszenia w układzie nieinercjalnym: przyspieszenie unoszenia, przyspieszenie Coriolisa, przyspieszenie odśrodkowe oraz składnik wynikający ze zmiany prędkości kątowej układu.
Składowe przyspieszenia nieinercjalnego
Wyróżniamy dwie charakterystyczne składowe:
— przyspieszenie Coriolisa, — przyspieszenie unoszenia (obejmuje przyspieszenie układu, siłę odśrodkową oraz składnik wynikający ze zmiany ).
Interpretacja
Wzór pokazuje, że przyspieszenie w starym układzie odniesienia składa się z:
przyspieszenia unoszenia układu , przyspieszenia Coriolisa , przyspieszenia względnego w nowym układzie odniesienia.
Są to klasyczne równania ruchu w dowolnym układzie nieinercjalnym, obejmujące wszystkie siły pozorne pojawiające się w układach obracających się i przyspieszających. Wynik ten jest całkowicie zgodny z analizą wirującej karuzeli i stanowi ogólną postać równań ruchu w układach nieinercjalnych.
Pochodna czasowa w dowolnym układzie współrzędnych
Dowolny wektor możemy przedstawić w układzie kartezjańskim prostokątnym, w którym obowiązują jednostkowe i prostopadłe do siebie wersory. W takim układzie wektor zapisujemy jako kombinację współrzędnych i wersorów:
Wektor ten może zmieniać się w czasie zarówno poprzez zmianę współrzędnych , jak i poprzez zmianę wersorów, jeśli układ odniesienia jest obracający się. Dlatego pochodna czasowa wektora musi uwzględniać oba te efekty.
Wyznaczmy teraz pochodną czasową wektora , korzystając z zależności , , oraz twierdzenia o pochodnej iloczynu:
Pierwsze trzy składniki opisują zmianę współrzędnych wektora, natomiast ostatnie trzy — zmianę wersorów układu współrzędnych. W układzie obracającym się wersory zmieniają się zgodnie z zależnością:
gdzie jest prędkością kątową układu odniesienia.
Po podstawieniu otrzymujemy:
Wynik ten jest bardzo elegancki: pochodna czasowa wektora w układzie obracającym się składa się z pochodnej względnej (mierzonej w układzie obracającym się) oraz dodatkowego członu wynikającego z obrotu układu.
Na podstawie obliczeń przeprowadzonych w punkcie , możemy zapisać ogólną postać pochodnej czasowej wektora:
Interpretacja
Jeżeli wektor jest równoległy do prędkości kątowej obracającego się układu, to: , a więc: .
W takim przypadku pochodna czasowa wektora w układzie obracającym się jest równa pochodnej względnej — brak dodatkowego składnika wynikającego z obrotu układu. Oznacza to, że tylko składowe prostopadłe do „odczuwają” obrót układu.