Procesory z rodziny IA-32 (zwanej też 80x86 lub krócej x86) na dobre rozgościły się w komputerach domowych. Nie może to być zaskoczeniem - procesory x86 projektowane są jako tanie i stosunkowo wydajne urządzenia, co przy dobrej dokumentacji dało taki a nie inny rezultat. Jednak pomimo zasięgu swego występowania, dość duża część ich użytkowników nie zdaje sobie sprawy, jak one działają. Niniejszy podręcznik adresowany jest zarówno dla osób chcących się uczyć programowania w języku asemblera, jak i dla wszystkich, którzy chcą zrozumieć, jak działa przeciętny pecet. Zanim zaczniemy kodować dobrze jest poznać nasze nowe środowisko pracy. Dlatego najpierw zaczniemy od uproszczonej historii najsłynniejszej rodziny procesorów.

Intel 8086

Dane techniczne Cecha Opis Rok rozpoczęcia produkcji 1978 Rok zakończenia produkcji 1990 Producent Intel Minimalne taktowanie 5 MHz Maksymalne taktowanie 10 MHz

Pierwszym procesorem z linii 80x86 był 8086. Jego ekspansję bardzo ułatwiła współpraca jego producenta - firmy Intel z firmą IBM - głównym producentem PC-tów. 8086 był 16-bitowym procesorem, z 20-bitową przestrzenią adresową. Oznacza to, że mógł zaadresować maksymalnie 1 MB pamięci RAM. Nie było to dużo, lecz w ówczesnych czasach wystarczało do wszystkiego. Przestrzeń adresowa dla urządzeń wejścia/wyjścia była 16-bitowa, zatem mikroprocesor ten mógł zaadresować do 65 536 portów (216 = 65536). Pracował w trybie rzeczywistym oraz wyposażony był w segmentację pamięci. Oprócz tego, procesor nie umożliwiał praktycznie żadnej, sprzętowej ochrony pamięci, zaś jego wczesne technologie wstępnego pobierania rozkazów i ich dekodowania były nastawione na przyspieszenie pracy rozkazów o operandach umieszczonych w rejestrach lub bezpośrednich. Rozkazy wykorzystujące operandy w pamięci były znacznie wolniejsze (na szczęście 4 lata później, ten problem z wydajnością został naprawiony przy mikroprocesorach 80186 i 80286).

80186

Dane techniczne Cecha Opis Rok rozpoczęcia produkcji 1982 Rok zakończenia produkcji produkowany do dzisiaj (wersja CMOS) Producent Intel Minimalne taktowanie 6 MHz Maksymalne taktowanie 12 MHz

Ten procesor nie był wielką rewolucją w porównaniu do 8086. Główne cechy to zwiększona wydajność zarówno w taktowaniu jak i dekodowaniu rozkazów. Mimo wszystko został wyposażony w takie elementy jak: kontroler DMA, różnego rodzaju zegary (ang. timers), kontroler przerwań, odswieżanie pamięci i oszczędzanie poboru mocy. Ciekawostką jest fakt, że z nielicznymi wyjątkami ten układ nigdy nie został użyty do budowy komputerów PC. Wykorzystany był niemal wyłącznie jako mikroprocesor urządzeń wbudowanych, gdzie występuje do dziś.

80286

Dane techniczne Cecha Opis Rok rozpoczęcia produkcji 1982 Rok zakończenia produkcji 1990 Producent Intel, AMD, Harris Corporation, Siemens AG Minimalne taktowanie 6 MHz Maksymalne taktowanie 25 MHz

Następnym procesorem w serii był 80286. Nadal procesor 16-bitowy, jednak miał spore zmiany. Szyna adresowa została rozszerzona do 24 linii ( czyli de facto przestrzeń adresowa była 24-bitowa). Wskutek tej zmiany procesor mógł zaadresować do 16 MB pamięci. Nowy model miał też kilka nowych rozkazów, niektóre spośród tych instrukcji umożliwiały "zapisywanie" stanu rejestrów, dzięki czemu procesor mógł przerwać wykonywanie jednego programu, zapisać w jakim miejscu program został zatrzymany i kontynuować pracę z innym programem. Odpowiednie instrukcje w stosunku do 8086 były wykonywane niemal dwukrotnie szybciej. Specjalne tryby adresowania - takie jak bazowo-indeksowe - były wykonywanie znacznie szybciej niż na poprzednikach dzięki specjalnym obwodom, zaprojektowanym właśnie dla 80286 (przykładowo 8086 takie samo adresowanie wykonywał przy pomocy jednostki arytmetyczno-logicznej która dosłownie "pochłaniała" sporo cykli procesora). Zastosowanie 80286 było zupełnie inne niż jego poprzednika - ten układ był szeroko rozpowszechniony w komputerach klasy IBM PC.

80386

Dane techniczne Cecha Opis Rok rozpoczęcia produkcji 1986 Rok zakończenia produkcji październik 2007 Producent Intel, AMD, IBM Minimalne taktowanie 16 MHz Maksymalne taktowanie 40 MHz

W procesorze 386 nastąpiła mała rewolucja. Był to pierwszy, w pełni 32-bitowy procesor Intela do zastosowań domowych.Zaprojektowany był z myślą o systemach operacyjnych obsługujących wiele użytkowników naraz oraz wiele równoległych programów. Właśnie ten procesor jako pierwszy zapoczątkował nowy, płaski model pamięci, oraz wprowadził 3 tryby pracy: chroniony, rzeczywisty i zupełnie nowy w celu kompatybilności wstecznej - wirtualny. Od momentu jego powstania zaczęło się mówić o linii i386, zaś następne implementacje miały na celu ciągłe zwiększenie szybkości wykonywanych rozkazów. W niektórych źródłach można się natknąć na określenie generacji P3, co oznacza właśnie nową podrodzinę i386. Z punktu widzenia technicznego nowy mikroprocesor miał 32-bitową magistralę adresową, co umożliwia zaadresowanie do 4 GB pamięci. Wszystkie rejestry ogólnego przeznaczenia zostały rozszerzone do 32-bitów, a sam procesor wyposażono w osobne rejestry wspomagające debugowanie (co było zupełną nowością). Dzięki nowemu modelowi pamięci oraz jednostki stronicującej swoją "premierę" miała pamięć wirtualna umożliwiająca wykonywanie wielu zadań na raz oraz na adresowanie i używanie większej ilości pamięci niż komputer w istocie miał. Krótko po wydaniu 80386 pojawiły się jego podwersje, w związku z tym przemianowano go na 80386DX aby uniknąć nieporozumień. Oto i warianty tego układu: i386SX - tańszy model, który posiadał 16-bitową magistralę danych, której układ przypominał tą z 8086. W ten sposób zredukowano koszty produkcji. Co dziwniejsze SX posiadał 32-bitową magistralę adresową, jednak tylko 24 piny były podpięte ograniczając limit pamięci do 16 MB (na wzór Motoroli 68000). Zarówno dla wersji DX jak i SX był dostępny zewnętrzny układ, odpowiednio i387DX i i387SX, czyli po prostu koprocesor. i386SL - ten wariant był stworzony z myślą o oszczędności energii dla laptopów. Ten model oferował także czwarty tryb pracy procesora: SMM (ang. System Management Mode), pozwalający na "usypianie" laptopa czy hibernację.

80486

Dane techniczne Cecha Opis Rok rozpoczęcia produkcji 1989 Rok zakończenia produkcji 2007 Producent Intel, IBM Minimalne taktowanie 16 MHz Maksymalne taktowanie 50 MHz

Pierwszy model w rodzinie 32-bitowych procesorów, który przekroczył 1 milion tranzystorów. 80486 w pełni wykorzystywał tzw. potoki (ang. pipelines). Polegało to na równoległej pracy różnych podukładów mikroprocesora w celu zwiększenia wydajności (analogicznie jak praca taśmy produkcyjnej w przedsiębiorstwie motoryzacyjnym - wiele czynności wykonywanych równolegle w tym samym czasie). Procesor 80486 był w pełni kompatybilny binarnie z swoimi poprzednikami oraz jako pierwszy w historii miał wbudowany koprocesor (FPU). Oczywiście Intel wydał kilka wersji tego samego procesora: i486DX - zwany po prostu i486, posiadał wbudowane FPU. i486SX - wariant bez koprocesora (albo go nie posiadał, albo był on wyłączony). i486DX2 - ten model posiadał wbudowany zegar procesora bijący dwukrotnie szybciej niż w i486DX. i486SX2 - tym czym dla i486DX był i486SX, tym właśnie dla i486DX2 jest i486SX2. Uboższa wersja nieposiadająca FPU. i486SL - energooszczędna wersja, zredukowano w niej pobór mocy.

Intel Pentium Pentium I

Dane techniczne Cecha Opis Rok rozpoczęcia produkcji 1993 Rok zakończenia produkcji 1999 Producent Intel Minimalne taktowanie 30 MHz Maksymalne taktowanie 300 MHz

Ten procesor rozpoczął następną generację zwaną też P5. Nazwa Pentium wzięła się od połączenia greckiego słowa pente (πέντε), co oznacza 'pięć' wraz z łacińską końcówką "-ium". Konwencja nazywania cyframi nowych układów zakończyła się na i486. Mimo wszystko, nadal funkcjonuje pojęcie i586, które jest jednak nieoficjalne. Głównymi ulepszeniami były superskalarność (jest to cecha mikroprocesorów oznaczająca możliwość ukończenia kilku instrukcji na raz w pojedynczym cyklu zegara), technologia SIMD oraz 64-bitowa magistrala danych. Co więcej Pentium I oferował ponad dwukrotnie większą wydajność niż i486.

Pentium II

Dane techniczne Cecha Opis Rok rozpoczęcia produkcji 1997 Rok zakończenia produkcji 1999 Producent Intel Minimalne taktowanie 233 MHz Maksymalne taktowanie 450 MHz

Tak jak i poprzednik zarówno i ten model wyznaczył nową gałąź produktów Intela, zwaną P6. Zawierał już 7.5 miliona tranzystorów oraz miał swoje dwie odmiany: niskobudżetowego Celerona, nastawionego głównie na stacje robocze oraz wydajnego Xeona stworzonego z myślą o serwerach. W stosunku do Pentium I nie zawierał dość istotnych usprawnień. Zmieniono jedynie sposób mocowania procesora do płyty głównej oraz rozbudowano pamięć cache.

Pentium III

Dane techniczne Cecha Opis Rok rozpoczęcia produkcji 1999 Rok zakończenia produkcji 2003 Producent Intel Minimalne taktowanie 450 MHz Maksymalne taktowanie 1.4 GHz

Pentium III należał do szóstej generacji procesorów Intela (P6). Najbardziej znaczącą zmianą było dodanie technologii SSE, która umożliwiała jednoczesne operacje na dużej ilość danych zmiennoprzecinkowych (głównie wykorzystywane w grafice 3D). Również i ten procesor miał swoich kuzynów: Celerona i Xeona o tych samych właściwościach co Pentium II. Nowy układ był pierwszym w historii, który przekroczył prędkość 1 GFLOPS (czyli wykonywał 1 miliard operacji na liczbach rzeczywistych w ciągu 1 sekundy) teoretycznie potrafił także osiągnąć 2 GFLOPS. Własnie ten model został "bazą" dla dalszych badań nad procesorem Pentium w wersji dla laptopów.

Pentium M

Dane techniczne Cecha Opis Rok rozpoczęcia produkcji 2003 Rok zakończenia produkcji 2008 Producent Intel Minimalne taktowanie 900 MHz Maksymalne taktowanie 2.26 GHz

Literka "M" w nazwie wzięła się od słowa "mobilny" (ang. mobile). Był to procesor wykonany wyłącznie dla komputerów przenośnych, stanowiący podstawę dla nowej platformy - Intel Centrino. Początkowo posiadał nowość w postaci SSE2, końcowe modele był już z kolei dwurdzeniowe. Także i ten model należy do rodziny P6. Pentium M potrafił pracować z częstotliwością jak Pentium 4 w wersji mobilnej przy niejednokrotnie dużo niższym poborze mocy.

Pentium 4

Dane techniczne Cecha Opis Rok rozpoczęcia produkcji 2000 Rok zakończenia produkcji 2008 Producent Intel Minimalne taktowanie 1.3 GHz Maksymalne taktowanie 3.8 GHz

Od tego procesora Intel zmienił całkowicie postępowanie przy rozbudowie procesorów. Projektanci założyli (na wzór AMD), że częstotliwość taktowania zegara to nie wszystko. Od teraz polegali głównie na potokowości, dbano o wykonywaniu jak największej liczby instrukcji w danej jednostce czasu. Nową linię produkcyjną nazwali NetBurst (potocznie dla zachowania schematu - P7). Dodano technologie SSE2 oraz SSE3, które były niezastąpione przy obróbce multimediów. Wielką nowością, niemal rewolucyjną w świecie procesorów Intela było wsparcie architektury EMT64, czyli niektóre modele Pentium 4 były już w pełni 64-bitowe (niemniej potrafiły nadal wykonywać 32-bitowy kod). Wprowadzono także wielowątkowość zwaną Hyper-threading Technology (HTT).

AMD Am286

Dane techniczne Cecha Opis Rok rozpoczęcia produkcji 1982 Rok zakończenia produkcji 1990 (pod koniec wyłącznie dla urządzeń wbudowanych) Producent AMD na licencji Intel Minimalne taktowanie 8 MHz Maksymalne taktowanie 25 MHz

Procesor ten był identycznym klonem i286. Posiada wszystkie cechy kompatybilne z 80286 przy niewielkich zmianach taktowania zegara. Produkowany na podstawie umowy licencyjnej z firmą Intel. W praktyce procesor ten sam co i286.

Am386

Dane techniczne Cecha Opis Rok rozpoczęcia produkcji 1991 Rok zakończenia produkcji produkowany do dzisiaj (tylko dla urządzeń wbudowanych) Producent AMD Minimalne taktowanie 40 MHz Maksymalne taktowanie 40 MHz