baszybuzuk ()
rzeczownik, rodzaj męskoosobowy (1.1) (kon. XVIII – pocz. XX w.) nieregularny żołnierz turecki, muzułmański ochotnik pochodzący często z bezpośredniego terenu walk; (1.2) człowiek niesforny, hultaj, bandyta
(1.1-2)
(1.1) Widzieliśmy słynnego Iskinder-Baszę (Ilińskiego) niegdyś urzędnika przy kolei orleańskiéj, a dziś jednego z pierwszych jenerałów armii tureckiéj, naczelnika Baszybuzuków (co po turecku oznacza: szalone głowy). (…) On to był zwycięzcą nad Dunajem, pod Kalafatem. (…) Iskinder miał tylko ośmiuset ludzi, z którymi natarł i dwustu ludzi w odwodzie. Natarto jednak z takim zapałem, że pułkownika obaliło pierwsze uderzenie i tysiące Moskali rozbito. Iliński chciał uratować życie pułkownikowi Karamzinowi, synowi historyka, przybył jednak za późno; jakiś baszybuzuk zanurzył mu już szablę w gardło i on zobaczył już tylko krew tryskającą jak z wodotrysku (…) Opowiadają, że gdy [Iliński] przemawia do swych baszybuzuków wzrusza ich silnie: mówi im o swym domu, płacze i wszyscy z nim płaczą. Zaręcza, że nie ma ludzi łagodniejszych ani posłuszniejszych i łatwiejszych do kierowania: a przecież to są ludzie, których cywilizowani nazwaliby zbieraniną łotrów. Czyż nie jest to ciekawem widzieć miłośników starego porządku, obrońców cywilizacyi najbardziéj rozwiniętéj i najwykwintniejszej wzywających na pomoc barbarzyńców, jak w r. 1848 tak zwaną garde mobile a obecnie żuawów czy baszybuzuków? (…) Baszybuzuki nie pobierają żołdu i żyją Bóg jeden wie czem; ale tak mało im potrzeba; a gdy im powiedzą, że sułtan nie ma pieniędzy, żałują go i powtarzają: biedak! (1.2) Dla naszych socyalistów „Sokół” jest związkiem chuliganów, jest to bojówka kontrrewolucyi, banda baszybuzuków N.D. (=narodowej demokracji) itd. itd.
basza
→ niedowodzony, niezorganizowany, zepsuta głowa U Amszejewicza (1859) i w słowniku wileńskim (1861) tylko w formie baszi-buzuki () jako określenie zbiorowe nieregularnych żołnierzy tureckich. Oprócz tego nieodmienne baszi buzuk np. ówczesna prasa pisała: „Osman Basza dowodzi 4 pułkami piechoty, 9 szwadronami jazdy, 2 000 Baszi Buzuk i ma 6 dział przy sobie. W encyklopedii Orgelbranda (1859) w formie baszy-buzuk. Spotyka się także zapis baszybużuk.
angielski: (1.1) bashi-bazouk białoruski: (1.1) башыбузук bułgarski: (1.1) башибозук francuski: (1.1) bachi-bouzouk nowogrecki: (1.1) βασιβουζούκος rosyjski: (1.1) башибузук ; (1.2) башибузук słowacki: (1.1) bašibozuk turecki: (1.1) başıbozuk ukraiński: (1.1) башибузук