Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiejz dnia 22 stycznia 2021 r.w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy - Kodeks wykroczeń Spis treści Treść obwieszczenia Załącznik - Tekst jednolity ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń Część OGÓLNA Rozdział I - Zasady odpowiedzialności Rozdział II - Kary, środki karne i zasady ich wymiaru Rozdział III - Zastosowanie środków oddziaływania wychowawczego Rozdział IV - Warunkowe zawieszenie wykonania kary aresztu Rozdział V - Przedawnienie orzekania, wykonania kary oraz zatarcie ukarania Rozdział VI - Wyjaśnienie wyrażeń ustawowych Rozdział VII - Stosunek do ustaw szczególnych Część SZCZEGÓLNA Rozdział VIII - Wykroczenia przeciwko porządkowi i spokojowi publicznemu Rozdział IX - Wykroczenia przeciwko instytucjom państwowym, samorządowym i społecznym Rozdział X - Wykroczenia przeciwko bezpieczeństwu osób i mienia Rozdział XI - Wykroczenia przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi w komunikacji Rozdział XII - Wykroczenia przeciwko osobie Rozdział XIII - Wykroczenia przeciwko zdrowiu Rozdział XIV - Wykroczenia przeciwko mieniu Rozdział XV - Wykroczenia przeciwko interesom konsumentów Rozdział XVI - Wykroczenia przeciwko obyczajności publicznej Rozdział XVII - Wykroczenia przeciwko urządzeniom użytku publicznego Rozdział XVIII - Wykroczenia przeciwko obowiązkowi ewidencji Rozdział XIX - Szkodnictwo leśne, polne i ogrodowe Treść obwieszczenia 1. Na podstawie art. 16 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1461) ogłasza się w załączniku do niniejszego obwieszczenia jednolity tekst ustawy z dnia 20 maja 1971 r. - Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2019 r. poz. 821), z uwzględnieniem zmian wprowadzonych: 1) wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt K 16/17 (Dz. U. poz. 1238), 2) ustawą z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 568 i 695), 3) ustawą z dnia 30 kwietnia 2020 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 956), 4) ustawą z dnia 19 czerwca 2020 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów bankowych udzielanych przedsiębiorcom dotkniętym skutkami COVID-19 oraz o uproszczonym postępowaniu o zatwierdzenie układu w związku z wystąpieniem COVID-19 (Dz. U. poz. 1086), 5) ustawą z dnia 14 sierpnia 2020 r. o zmianie ustawy - Prawo o ruchu drogowym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1517), 6) ustawą z dnia 28 października 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z przeciwdziałaniem sytuacjom kryzysowym związanym z wystąpieniem COVID-19 (Dz. U. poz. 2112) oraz zmian wynikających z przepisów ogłoszonych przed dniem 20 stycznia 2021 r. 2. Podany w załączniku do niniejszego obwieszczenia tekst jednolity ustawy nie obejmuje: 1) art. 101 ustawy z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 568 i 695), który stanowi: „ Art. 101. Ustawa wchodzi w życie z dniem ogłoszenia: 1) z wyjątkiem: a) art. 31, który wchodzi w życie z dniem 7 lipca 2020 r., b) art. 8 pkt 4 w zakresie dodawanego art. 6 ust. 4 oraz art. 22 pkt 1-3, które wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 2021 r., c) art. 27 pkt 7 w zakresie zmienianego art. 4065§ 5-7, który wchodzi w życie z dniem 3 września 2020 r.; 2) z tym że: a) art. 1 pkt 14 w zakresie dodawanego art. 15h ust. 1 pkt 1 - z mocą od dnia 9 grudnia 2019 r., b) art. 1 pkt 14 w zakresie dodawanego art. 15zb - z mocą od dnia 7 lutego 2020 r., c) art. 1 pkt 17 w zakresie dodawanego art. 31x - z mocą od dnia 1 marca 2020 r., d) art. 1 pkt 11, pkt 14 w zakresie dodawanych art. 15a-15d, art. 15h ust. 1 pkt 2, art. 15l i art. 15zc oraz pkt 17 w zakresie dodawanych art. 31e, art. 31f, art. 31j, art. 31m i art. 31zm - z mocą od dnia 8 marca 2020 r., e) art. 1 pkt 14 w zakresie dodawanego art. 15f - z mocą od dnia 12 marca 2020 r., f) art. 1 pkt 14 w zakresie dodawanego art. 15k - z mocą od dnia 13 marca 2020 r., g) art. 89 - z mocą od dnia 15 marca 2020 r., h) art. 1 pkt 3 lit. a-c oraz art. 66 - z mocą od dnia 26 marca 2020 r. ” ; 2) art. 9 ustawy z dnia 30 kwietnia 2020 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 956), który stanowi: „ Art. 9. Ustawa wchodzi w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia. ” ; 3) art. 103 ustawy z dnia 19 czerwca 2020 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów bankowych udzielanych przedsiębiorcom dotkniętym skutkami COVID-19 oraz o uproszczonym postępowaniu o zatwierdzenie układu w związku z wystąpieniem COVID-19 (Dz. U. poz. 1086), który stanowi: „ Art. 103. Ustawa wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia, z wyjątkiem: 1) art. 50, art. 58 i art. 89, które wchodzą w życie po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia; 2) art. 70 pkt 1 i art. 76, które wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 2021 r.; 3) art. 75, który wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia, z mocą od dnia 14 listopada 2019 r.; 4) art. 77: a) pkt 3 lit. a, b i e, pkt 4 lit. a-c oraz pkt 5 i 10, które wchodzą w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia, z mocą od dnia 25 maja 2020 r., b) pkt 34-36, które wchodzą w życie po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia, c) pkt 58 w zakresie art. 31q ust. 8, który wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia, z mocą od dnia 1 kwietnia 2020 r., d) pkt 27 i 60, które wchodzą w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia, z mocą od dnia 31 marca 2020 r.; 5) art. 77 pkt 24 i art. 93, które wchodzą w życie po upływie 7 dni od dnia ogłoszenia. ” ; 4) odnośnika nr 1 oraz art. 22, art. 25 i art. 29 ustawy z dnia 14 sierpnia 2020 r. o zmianie ustawy - Prawo o ruchu drogowym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1517), które stanowią: „ 1) Niniejsza ustawa w zakresie swojej regulacji wdraża dyrektywę Rady 1999/37/WE z dnia 29 kwietnia 1999 r. w sprawie dokumentów rejestracyjnych pojazdów (Dz. Urz. WE L 138 z 01.06.1999, str. 57 - Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 7, t. 4, str. 351, Dz. Urz. UE L 236 z 23.09.2003, str. 17, Dz. Urz. UE L 10 z 16.01.2004, str. 29 - Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 7, t. 7, str. 710, Dz. Urz. UE L 363 z 20.12.2006, str. 344, Dz. Urz. UE L 158 z 10.06.2013, str. 356 oraz Dz. Urz. UE L 127 z 29.04.2014, str. 129). ” „ Art. 22. 1. Minister właściwy do spraw informatyzacji ogłasza w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej oraz na stronie podmiotowej Biuletynu Informacji Publicznej ministra właściwego do spraw informatyzacji komunikat określający dzień wdrożenia rozwiązań technicznych umożliwiających weryfikację danych o kierującym pojazdem w centralnej ewidencji kierowców i wprowadzanie do centralnej ewidencji kierowców informacji o zatrzymaniu wydanego w kraju prawa jazdy lub pozwolenia na kierowanie tramwajem oraz o ich zwrocie. Komunikat ogłasza się w terminie co najmniej 3 miesięcy przed dniem wdrożenia rozwiązań technicznych określonym w tym komunikacie. 2. W celu wdrożenia rozwiązań technicznych, o których mowa w ust. 1: 1) organy kontroli ruchu drogowego obowiązane do przekazywania danych o zatrzymaniu lub zwrocie dokumentu stwierdzającego uprawnienie do kierowania pojazdem zapewnią interoperacyjność swoich systemów teleinformatycznych z systemem teleinformatycznym obsługującym centralną ewidencję kierowców w zakresie obejmującym przekazywanie i pobieranie danych z tej ewidencji, 2) podmioty uprawnione do ustalenia tożsamości kierującego pojazdem na podstawie danych z Rejestru Dowodów Osobistych zapewnią interoperacyjność swoich systemów teleinformatycznych z systemem teleinformatycznym obsługującym ten rejestr w zakresie obejmującym pobieranie danych z tego rejestru - do dnia określonego w komunikacie, o którym mowa w ust. 1. ” „ Art. 25. Do postępowań dotyczących zatrzymanych praw jazdy lub pozwoleń na kierowanie tramwajem wszczętych a niezakończonych przed dniem wskazanym w komunikacie, o którym mowa w art. 22 ust. 1, stosuje się dotychczasowe przepisy. ” „ Art. 29. Ustawa wchodzi w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia, z wyjątkiem: 1) art. 1 pkt 9 lit. e tiret pierwsze oraz pkt 15 i 30, art. 5, art. 7, art. 8 pkt 1 i 2 oraz art. 22, które wchodzą w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia; 2) art. 1 pkt 33 i pkt 38 lit. e, które wchodzą w życie po upływie miesiąca od dnia ogłoszenia; 3) art. 1 pkt 1, pkt 10 w zakresie art. 73c, pkt 11 lit. c w zakresie art. 74 ust. 2c oraz pkt 14, które wchodzą w życie po upływie 9 miesięcy od dnia ogłoszenia; 4) art. 1 pkt 10 w zakresie art. 73d, który wchodzi w życie po upływie 12 miesięcy od dnia ogłoszenia; 5) art. 1 pkt 12 w zakresie art. 74b, który wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2022 r.; 6) art. 1 pkt 7, pkt 8 lit. a, lit. b tiret drugie i lit. c, pkt 9 lit. a, c, d oraz lit. e tiret drugie, pkt 13 lit. b, pkt 16 i 17, pkt 18 lit. b oraz c, pkt 20 i 22, pkt 23 lit. a, pkt 24 lit. a tiret drugie i trzecie oraz pkt 28, art. 4 pkt 1 i 2, pkt 4 lit. a oraz pkt 6 lit. a, art. 10-12 oraz art. 28, które wchodzą w życie po upływie 24 miesięcy od dnia ogłoszenia; 7) art. 1 pkt 19 lit. b-e, które wchodzą w życie z dniem wdrożenia rozwiązań technicznych umożliwiających czasowe wycofanie z ruchu samochodu osobowego, określonym w komunikacie, o którym mowa w art. 17; 8) art. 1 pkt 9 lit. b w zakresie art. 73 ust. 1a oraz pkt 11 lit. c w zakresie art. 74 ust. 2d i 2e, które wchodzą w życie z dniem wdrożenia rozwiązań technicznych umożliwiających zachowanie dotychczasowego numeru rejestracyjnego pojazdu, określonym w komunikacie, o którym mowa w art. 18; 9) art. 1 pkt 24 lit. a tiret czwarte oraz lit. b i pkt 25 lit. a tiret pierwsze oraz lit. b, które wchodzą w życie z dniem wdrożenia rozwiązań technicznych umożliwiających przekazywanie do centralnej ewidencji pojazdów i gromadzenie w tej ewidencji danych o przekroczeniach terminów, o których mowa w art. 71 ust. 7 i art. 78 ust. 2 pkt 1 ustawy zmienianej w art. 1, określonym w komunikacie, o którym mowa w art. 19; 10) art. 1 pkt 27, który wchodzi w życie z dniem wdrożenia rozwiązań technicznych umożliwiających generowanie z systemu teleinformatycznego obsługującego centralną ewidencję pojazdów raportu potwierdzającego dane zgromadzone w tej ewidencji, określonym w komunikacie, o którym mowa w art. 21; 11) art. 1 pkt 2 lit. a tiret pierwsze, pkt 34, 35 i 37, pkt 38 lit. a-d oraz pkt 40-44, art. 2, art. 3, art. 6, art. 8 pkt 3 i 4, art. 9 oraz art. 25, które wchodzą w życie z dniem wdrożenia rozwiązań technicznych umożliwiających weryfikację danych o kierującym pojazdem w centralnej ewidencji kierowców i wprowadzanie do centralnej ewidencji kierowców informacji o zatrzymaniu wydanego w kraju prawa jazdy lub pozwolenia na kierowanie tramwajem oraz o ich zwrocie, określonym w komunikacie, o którym mowa w art. 22 ust. 1; 12) art. 1 pkt 21 lit. b oraz art. 4 pkt 3, pkt 4 lit. b-e, pkt 5, pkt 6 lit. b oraz pkt 7 i 8, które wchodzą w życie z dniem wdrożenia rozwiązań technicznych umożliwiających przekazywanie przez przedsiębiorców prowadzących stacje demontażu lub punkty zbierania pojazdów do centralnej ewidencji pojazdów danych o demontażu pojazdu lub przyjęciu niekompletnego pojazdu, określonym w komunikacie, o którym mowa w art. 23. ” ; 5) art. 31 ustawy z dnia 28 października 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z przeciwdziałaniem sytuacjom kryzysowym związanym z wystąpieniem COVID-19 (Dz. U. poz. 2112), który stanowi: „ Art. 31. Ustawa wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia, z wyjątkiem: 1) art. 3-5, art. 7 pkt 2, art. 11, art. 13, art. 17, art. 19 i art. 20 pkt 2 w zakresie art. 4g i pkt 5, które wchodzą w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia z mocą od dnia 5 września 2020 r.; 2) art. 9 w zakresie art. 96 § 1be, który wchodzi w życie po upływie 7 dni od dnia ogłoszenia; 3) art. 14 pkt 5, który wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2021 r. ” . Załącznik - Tekst jednolity ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń Część OGÓLNA Rozdział I Zasady odpowiedzialności Art. 1. § 1. Odpowiedzialności za wykroczenie podlega ten tylko, kto popełnia czyn społecznie szkodliwy, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia pod groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 5000 złotych lub nagany. § 2. Nie popełnia wykroczenia sprawca czynu zabronionego, jeżeli nie można mu przypisać winy w czasie czynu. Art. 2. § 1. Jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia wykroczenia, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy. § 2. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty orzeczeniem nie jest już zabroniony pod groźbą kary, ukaranie uważa się za niebyłe. Art. 2a. § 1. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty prawomocnym wyrokiem skazującym za przestępstwo na karę pozbawienia wolności stanowi wykroczenie, orzeczona kara podlegająca wykonaniu ulega zamianie na karę aresztu w wysokości równej górnej granicy ustawowego zagrożenia za taki czyn, a jeżeli ustawa nie przewiduje za ten czyn kary aresztu, na karę ograniczenia wolności, a jeżeli ustawa nie przewiduje za ten czyn kary ograniczenia wolności - na karę grzywny, przyjmując jeden dzień pozbawienia wolności za równoważny grzywnie w kwocie od 10 do 250 złotych i nie przekraczając górnej granicy tego rodzaju kary przewidzianej za ten czyn. § 2. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty prawomocnym wyrokiem skazującym za przestępstwo na grzywnę lub karę ograniczenia wolności stanowi wykroczenie, orzeczone kary ulegają zamianie tylko wówczas, gdy kara grzywny lub ograniczenia wolności podlegająca wykonaniu przekroczyłaby górną granicę ustawowego zagrożenia przewidzianą za ten czyn. Wówczas orzeczoną karę grzywny lub ograniczenia wolności zamienia się na karę w wysokości górnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianej za dany czyn. Jeżeli za dany czyn nie jest przewidziana kara ograniczenia wolności, orzeczoną karę ograniczenia wolności zamienia się na karę grzywny, przy czym miesiąc ograniczenia wolności przyjmuje się za równoważny grzywnie od 100 do 2500 złotych nieprzekraczającej górnej granicy ustawowego zagrożenia za ten czyn. § 3. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty prawomocnym wyrokiem skazującym za przestępstwo stanowi wykroczenie, orzeczone środki karne, środki kompensacyjne, środki związane z poddaniem sprawcy próbie, środki zabezpieczające, o których mowa w art. 93a Kodeksu karnego, oraz przepadek podlegają wykonaniu na podstawie przepisów dotychczasowych. § 4. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty prawomocnym wyrokiem skazującym na karę pozbawienia wolności za przestępstwo stanowi wykroczenie i kara ta była podstawą orzeczenia kary łącznej, kara łączna traci moc. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty prawomocnym wyrokiem skazującym na karę ograniczenia wolności albo grzywny stanowi wykroczenie i kary te były podstawą orzeczenia kary łącznej, kara łączna traci moc tylko w razie wydania postanowienia w wypadku, o którym mowa w § 2. W razie potrzeby sąd wydaje wyrok łączny. § 5. Przepisów § 1-4 nie stosuje się, jeżeli ich zastosowanie powoduje skutki prawne mniej korzystne dla sprawcy niż stosowanie ustawy obowiązującej poprzednio. Art. 3. § 1. Na zasadach określonych w niniejszej ustawie odpowiada ten, kto popełnił wykroczenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jak również na polskim statku wodnym lub powietrznym. § 2. Odpowiedzialność za wykroczenie popełnione za granicą zachodzi tylko wtedy, gdy przepis szczególny taką odpowiedzialność przewiduje. Art. 4. § 1. Wykroczenie uważa się za popełnione w czasie, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był obowiązany. § 2. Wykroczenie uważa się za popełnione na miejscu, gdzie sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był obowiązany, albo gdzie skutek nastąpił lub miał nastąpić. Art. 5. Wykroczenie można popełnić zarówno umyślnie, jak i nieumyślnie, chyba że ustawa przewiduje odpowiedzialność tylko za wykroczenie umyślne. Art. 6. § 1. Wykroczenie umyślne zachodzi wtedy, gdy sprawca ma zamiar popełnienia czynu zabronionego, to jest chce go popełnić albo przewidując możliwość jego popełnienia na to się godzi. § 2. Wykroczenie nieumyślne zachodzi, jeżeli sprawca nie mając zamiaru jego popełnienia, popełnia je jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał albo mógł przewidzieć. Art. 7. § 1. Nieświadomość tego, że czyn jest zagrożony karą, nie wyłącza odpowiedzialności, chyba że nieświadomość była usprawiedliwiona. § 2. Nie popełnia wykroczenia umyślnego, kto pozostaje w błędzie co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego. Art. 8. Na zasadach określonych w niniejszej ustawie odpowiada ten, kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu lat 17. Art. 9. § 1. Jeżeli czyn wyczerpuje znamiona wykroczeń określonych w dwóch lub więcej przepisach ustawy, stosuje się przepis przewidujący najsurowszą karę, co nie stoi na przeszkodzie orzeczeniu środków karnych na podstawie innych naruszonych przepisów. § 2. Jeżeli jednocześnie orzeka się o ukaraniu za dwa lub więcej wykroczeń, wymierza się łącznie karę w granicach zagrożenia określonych w przepisie przewidującym najsurowszą karę, co nie stoi na przeszkodzie orzeczeniu środków karnych na podstawie innych naruszonych przepisów. Art. 10. § 1. Jeżeli czyn będący wykroczeniem wyczerpuje zarazem znamiona przestępstwa, orzeka się za przestępstwo i za wykroczenie, z tym że jeżeli orzeczono za przestępstwo i za wykroczenie karę lub środek karny tego samego rodzaju, wykonuje się surowszą karę lub środek karny. W razie uprzedniego wykonania łagodniejszej kary lub środka karnego zalicza się je na poczet surowszych. § 2. Przy zaliczaniu kar przyjmuje się jeden dzień aresztu za równoważny jednemu dniowi pozbawienia wolności, dwóm dniom ograniczenia wolności oraz grzywnie w kwocie od 20 do 150 złotych. § 3. Karę aresztu orzeczoną za wykroczenie uważa się za karę tego samego rodzaju co kara pozbawienia wolności orzeczona za przestępstwo. § 4. Zaliczeniu, o którym mowa w § 1, nie podlegają środki karne w postaci: 1) nawiązki, jeżeli za wykroczenie i za przestępstwo orzeczono je na rzecz różnych podmiotów; 2) obowiązku naprawienia szkody, jeżeli za wykroczenie i za przestępstwo orzeczono je w związku z różnym rodzajem szkód. Art. 10a. § 1. Jeżeli czyn będący wykroczeniem, za które wymierzono karę lub środek karny, stanowi, wspólnie z innym czynem lub czynami, ze względu na łączną wartość mienia przestępstwo, za które wymierzono karę lub środek karny tego samego rodzaju, wykonuje się surowszą karę lub środek karny. Przepisy art. 10 § 1 zdanie drugie oraz § 2-4 stosuje się odpowiednio. § 2. W wypadku dwóch lub więcej czynów będących wykroczeniami, o których mowa w § 1, za karę lub środek karny wymierzony za wykroczenie w rozumieniu § 1 uznaje się sumę kar lub środków karnych wymierzonych za te wykroczenia. Art. 11. § 1. Odpowiada za usiłowanie, kto w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do jego dokonania, które jednak nie następuje. § 2. Odpowiedzialność za usiłowanie zachodzi, gdy ustawa tak stanowi. § 3. Karę za usiłowanie wymierza się w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego wykroczenia. § 4. Nie podlega karze za usiłowanie, kto dobrowolnie odstąpił od czynu lub zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego. Art. 12. Odpowiada za podżeganie, kto chcąc, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, nakłania ją do tego. Art. 13. Odpowiada za pomocnictwo, kto w zamiarze, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, swoim zachowaniem ułatwia jego popełnienie, w szczegól