Jego bezpośrednią przyczyną było pobicie ucznia Jana Piotrowskiego (syna stangreta pałacowego) – za odmowę udzielania odpowiedzi w języku niemieckim.

W grudniu 1918 roku Maria Chełkowska witała w Gdańsku (wraz z grupą działaczy pomorskich) Ignacego Paderewskiego, któremu następnie towarzyszyła w drodze do Poznania. Wizyta Paderewskiego w Poznaniu przyczyniła się do wybuchu powstania wielkopolskiego. Na historycznej liście gości poznańskiego Bazaru, zameldowanych w hotelu pod datą 26 grudnia 1918 roku, Maria Chełkowska figurowała obok Paderewskiego, oficerów angielskich i kilkunastu przedstawicieli ziemiaństwa wielkopolskiego.

Maria Chełkowska brała ponadto udział w akcjach patriotycznych na Warmii, gdzie przed plebiscytem ważyły się losy przynależności państwowej tego regionu. Utrzymywała stałą korespondencję z Józefem Piłsudskim, któremu przedkładała (bezskutecznie) projekty zorganizowania powstania zbrojnego na Pomorzu, Warmii i Powiślu. Podczas plebiscytów 1920 roku przebywała w powiecie sztumskim, włączając się wraz z najstarszymi synami, Franciszkiem i Szczęsnym, w nurt działalności propagandowej.