Europejską populację szacuje się na 301 000–559 000 par lęgowych (według danych BirdLife International z 2021), a najliczniej występuje w Rosji, Finlandii, Szwecji i Norwegii. Wyręby starodrzewi świerkowych i usuwanie martwych świerków z lasów w minionych wiekach w Europie, w tym w Polsce, spowodowało stopniowe wycofywanie się dzięcioła trójpalczastego wraz ze spadkiem jego liczebności. Na początku XX wieku gniazdował pojedynczo w Sudetach. W ostatnich dekadach nie udało się tam zaobserwować gniazdującej pary, choć widywano pojedyncze osobniki. Obecnie w Polsce liczebność populacji jest stabilna i prawdopodobnie zmienia się w zależności od intensywności zabiegów gospodarki leśnej.

Podgatunki Systematyka Picoides tridactylus jest kwestią sporną. Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) i autorzy AviList wyróżniają 8 podgatunków: P. t. tridactylus (Linnaeus, 1758) – dzięcioł trójpalczasty – północna Europa do południowego Uralu po południowo-wschodnią Syberię i północno-wschodnie Chiny P. t. alpinus C.L. Brehm, 1831 – środkowa i południowo-wschodnia Europa po zachodnią Ukrainę i Rumunię P. t. crissoleucus (Reichenbach, 1854) – północny Ural po wschodnią Syberię P. t. albidior Stejneger, 1885 – Kamczatka P. t. tianschanicus Buturlin, 1907 – wschodni Kazachstan i zachodnie Chiny P. t.