thumb|240px|Jan Matejko, Stańczyk (1862) Stańczyk, właściwie Stańczyk (Szopka, Lalki) – obraz olejny namalowany przez polskiego malarza Leona Wyczółkowskiego w 1898, znajdujący się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. Do postaci Stańczyka pozował malarz Wacław Koniuszko.

Opis Stańczyk był nadwornym błaznem królów polskich z dynastii Jagiellonów. Stał się symbolem bystrego sceptyka politycznego i patrioty zadumanego nad losami Rzeczypospolitej. W 1869 konserwatyści krakowscy wydali Tekę Stańczyka (zbiór anonimowych publikacji), stanowiących satyrę na działalność ugrupowań postępowych. Konserwatyści, których od tytułu pamfletu zaczęto nazywać „stańczykami”, wywodzili się z zamożnego ziemiaństwa i magnaterii. Skupiali w swoich rękach większość wydawanej w zaborze austriackim prasy, wywierając przemożny wpływ na opinię publiczną, zwalczali ruch przemian społecznych i politycznych, ożywienie nastrojów patriotyczno-niepodległościowych, a także wszelkie przejawy nowoczesności w sztuce i ożywcze przemiany światopoglądowe.