Od 1401 do 1569 roku Polskę i Litwę łączyła unia personalna (przerywana w latach 1440–1447, 1492–1501, gdy unię zastępował sojusz) oraz zaledwie formalna inkorporacja Wielkiego Księstwa do Korony. Ze względu na opór możnowładców litewskich, którzy dążyli do jak największej samodzielności Litwy, faktyczne wcielenie Wielkiego Księstwa opóźniało się. Z drugiej strony panowie polscy traktowali Litwę jako człon podrzędny unii (ukuło się nazywanie jej Nową Polską, zamiast Litwą) i zgodnie z kolejnymi aktami prawnymi dążyli do całkowitego podporządkowania jej Koronie, co wzbudzało opór możnych rodów na LitwiePaweł Jasienica Polska Jagiellonów, Warszawa 1963.. Nieudaną próbą zjednoczenia obu państw była unia mielnicka (1500).
Rzeczpospolita Obojga Narodów Kwestia inkorporacji Litwy do Korony powróciła za panowania Zygmunta Augusta jako jeden z postulatów przywódców ruchu egzekucyjnego. Zjednoczenie popierali również bojarzy litewscy i ruscy, którzy oczekiwali takich samych przywilejów, jakie miała szlachta polska. Ku Koronie dążyli też możnowładcy ruscy z Ukrainy, którzy nie byli traktowani w Wielkim Księstwie na równi z rodami litewskimi. O istniejącej w XVI wieku świadomości włączenia w przeszłości Wielkiego Księstwa Litewskiego do Królestwa Polskiego świadczy m.in.